Вашингтон и Техеран повторно разговараат, а во центарот на дипломатските контакти е прашањето што може да има последици далеку надвор од Блискиот Исток – повторното отворање на Ормускиот Проток. Според висок ирански функционер, Иран би можел да го отвори преминот во рок од седум дена доколку САД го намалат воениот притисок и ја укинат блокадата на иранските пристаништа.
Американскиот специјален пратеник Стив Виткоф потврди дека американската и иранската делегација во вторникот воделе повеќечасовни разговори преку посредници на маргините на Генералното собрание на ОН во Њујорк. Виткоф соопшти дека посредниците во текот на целиот ден пренесувале пораки меѓу двете страни и дека разговорите биле „конструктивни и ветувачки“. Според него, посредниците ќе продолжат да работат на приближување на ставовите на Вашингтон и Техеран.
Американскиот претседател Доналд Трамп даде малку поинаков опис, велејќи дека Виткоф и Џаред Кушнер имале тричасовна средба со ирански претставници и дека разговорите биле „многу добри“ и „многу продуктивни“. Подоцна Белата куќа појасни дека Трамп не учествувал лично на средбата.
Според Ал Џезира, иранските државни медиуми потврдиле дека иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи се сретнал со Виткоф. Тоа би бил значаен директен контакт по повеќенеделен прекин на комуникацијата меѓу двете страни.
Ормус како клучна точка на преговорите
Според висок ирански функционер цитиран од Ројтерс, Техеран на 16 септември преку посредници му доставил на Вашингтон нов предлог за завршување на непријателствата. Иранскиот функционер рекол дека делегацијата во Њујорк има целосно овластување да преговара и дека Генералното собрание на ОН претставува можност Вашингтон повторно да се врати кон дипломатијата.
Во условите што Техеран ги поставува за продолжување на дипломатскиот процес се вклучени намалување на американскиот воен притисок, укинување на блокадата на иранските пристаништа и ослободување на замрзнати ирански средства. И токму тука се појавува Ормускиот Проток.
Иран, според истиот функционер, би можел повторно да го отвори преминот во рок од седум дена доколку Вашингтон ги исполни условите. Ормускиот Проток е тесниот морски коридор меѓу Персискиот Залив и Оманскиот Залив и претставува една од најважните рути за транспорт на енергенси во светот. Затоа секое нарушување на пловидбата веднаш се одразува врз пазарите на нафта и врз меѓународната трговија.
Дипломатијата се враќа, но договор сè уште нема
Иако контактите во Њујорк се најзначајниот дипломатски сигнал во последните недели, засега нема договор за прекин на војната или за целосно отворање на Ормус. Ал Џезира известува дека по тричасовната средба немало конкретен пробив, но дека се очекуваат нови разговори во наредните денови.
Вашингтон и Техеран и понатаму имаат суштински разлики околу условите за прекин на конфликтот, санкциите, иранските средства и контролата на поморскиот сообраќај. Трамп во говорот пред Генералното собрание на ОН порача дека се соочува со избор меѓу договор со кој Иран би можел да ја обнови земјата и понатамошна воена ескалација. Истовремено, тој изрази уверување дека на крајот може да се постигне решение.
Од Техеран, пак, стигнува порака дека дипломатскиот канал останува отворен, но под услов Вашингтон да ги исполни барањата што Иран ги поставува.
Катар и Оман посредуваат
Во дипломатските напори се вклучени и повеќе земји од регионот. Катар работи со Пакистан на намалување на тензиите меѓу Вашингтон и Техеран и на обезбедување слободна пловидба низ Ормускиот Проток. Катарскиот премиер и министер за надворешни работи Мохамед бин Абдулрахман бин Џасим Ал Тани во Њујорк се сретнал и со Арагчи.
Оман, кој со години има улога на посредник меѓу Иран и Западот, исто така е вклучен во разговорите за воспоставување услови за безбедна пловидба низ протокот. Катар истовремено разгледува и поширока иницијатива за регионална безбедносна рамка во која би бил вклучен и Иран, а Техеран наводно го разгледува предлогот.
Зошто сите го следат Ормус?
Состојбата во протокот веќе има директни последици врз глобалните енергетски пазари. Според податоците цитирани од Ројтерс, во понеделникот низ Ормус поминале само два товарни брода, наспроти просекот од околу 125 големи комерцијални бродови дневно пред ескалацијата на конфликтот.
Затоа и самата можност Иран да го отвори протокот предизвика реакција на пазарите. Цената на нафтата падна петти ден по ред, а Брентот се спушти под 100 долари за барел по информациите дека Техеран е подготвен да разговара за повторно отворање на Ормус. Саудиска Арабија во меѓувреме повторно го активираше Источно-западниот нафтовод, кој овозможува дел од извозот да го заобиколи Ормускиот Проток преку Црвеното Море.
Но, дипломатскиот процес останува неизвесен.
Засега најважниот сигнал од Њујорк е дека Вашингтон и Техеран повторно разговараат. Следниот тест ќе биде дали разговорите ќе доведат до конкретни чекори – пред сè намалување на воениот притисок, договор за пристаништата и повторно воспоставување на слободна пловидба низ Ормус.
