Секое десетто дете во Македонија било изложено на сексуална експлоатација или злоупотреба поврзана со дигиталните технологии. Истражувањето на УНИЦЕФ открива уште позагрижувачка состојба: иако најголемиот дел од децата некому му кажуваат што им се случило, помалку од еден процент од случаите стигнуваат до официјалните механизми за заштита. Во време кога вештачката интелигенција може да создаде лажна интимна фотографија од обичен портрет, прашањето веќе не е само како децата да се заштитат на интернет, туку и кој ќе им помогне кога злоупотребата ќе се случи.

Доволна е една фотографија, еден разговор или порака од профил кој изгледа сосема безопасно. Она што започнува како обично допишување на социјалните мрежи може да прерасне во закани, уцени и страв дека интимни фотографии ќе бидат испратени до семејството, пријателите или соучениците.

Но денес не е потребно детето воопшто да испратило интимна фотографија за да стане жртва. Со помош на вештачката интелигенција може да се создаде сексуализирана лажна слика која изгледа реално, а потоа да се искористи за понижување, заплашување или уценување.

Новиот извештај „Disrupting Harm во Северна Македонија“, објавен од УНИЦЕФ , покажува дека дигиталната сексуална злоупотреба на деца не е изолиран проблем, туку сериозен предизвик за системот на детска заштита.

Според истражувањето, околу 12.000 деца на возраст од 12 до 17 години што користат интернет биле изложени на најмалку една форма на сексуална експлоатација или злоупотреба со помош на технологија во период од една година. Тоа претставува приближно секое десетто дете од оваа група.

Уцената со интимна фотографија – кога стравот станува средство за контрола

Една од најсериозните форми на дигитално насилство е сексуалната уцена, позната и како sextortion.

Таа се случува кога некој се заканува дека ќе објави или испрати интимна фотографија или видео доколку жртвата не исполни одредено барање. Тоа може да биде барање за дополнителни фотографии, пари, сексуална активност или продолжување на комуникацијата. Ваквите злоупотреби често започнуваат со создавање доверба. Лице може да се претставува како врсник, потенцијален партнер или пријател, користејќи лажен профил и туѓи фотографии.

Во други случаи, заканите доаѓаат од поранешен партнер или од личност која детето веќе ја познава. Токму тоа е еден од најважните наоди на истражувањето: речиси четири од пет погодени деца го познавале сторителот. Тоа покажува дека опасноста не доаѓа само од непознати луѓе на интернет.

Уценувачот најчесто се потпира на стравот од јавно понижување. Детето може да се плаши дека родителите ќе му го одземат телефонот, дека ќе биде исмејувано во училиштето или дека никој нема да му поверува. Таквиот страв ја зголемува изолацијата, а молчењето му овозможува на насилникот да продолжи со притисокот.

Вештачката интелигенција создава нов вид дигитална злоупотреба

Со развојот на генеративната вештачка интелигенција, дигиталната злоупотреба добива нова димензија. Фотографија објавена на социјална мрежа може да биде искористена за создавање лажна сексуализирана слика. Овие содржини често се нарекуваат deepfake фотографии или видеа.

За жртвата, фактот дека фотографијата е лажна не ја намалува нужно штетата. Доколку изгледа убедливо и се прошири меѓу врсниците, последиците можат да бидат страв, нарушена репутација, повлекување од социјалниот живот и психолошка вознемиреност.

Особено загрижувачки е што ваквите содржини можат да бидат создадени без знаење и без каква било согласност од лицето што е прикажано.

Според споредбената анализа на УНИЦЕФ објавена на 3 септември 2026 година, 4,3 проценти од анкетираните деца во Македонија пријавиле дека биле прикажани на сексуализирани фотографии или видеа создадени со вештачка интелигенција. Тоа е повеќе од двојно над просекот од 2 проценти кај деветте земји опфатени во овој дел од истражувањето.

Ова е предупредување дека дигиталната писменост повеќе не може да се сведе само на советот децата да не испраќаат интимни фотографии. Дури и дете што никогаш не го направило тоа може да биде злоупотребено преку манипулирана слика.

Децата зборуваат за злоупотребата, но институциите ретко дознаваат

Можеби најалармантниот наод од истражувањето не е само распространетоста на злоупотребата, туку јазот меѓу доверувањето и официјалното пријавување.

Дури 88 проценти од децата кои биле изложени на сексуална експлоатација или злоупотреба некому му раскажале за своето искуство. Сепак, помалку од еден процент од случаите биле пријавени преку формални канали, како полицијата, социјалните служби или телефонските линии за поддршка.

Тоа значи дека децата не молчат целосно. Тие им се доверуваат на блиските луѓе, но нивните искуства многу ретко стигнуваат до институциите што треба да обезбедат заштита. Како причини се наведуваат срамот, стигмата, недовербата во институциите и нејасните процедури за пријавување.

Овие податоци отвораат суштинско прашање: што се случува откако детето ќе му каже на родителот, наставникот или пријателот дека некој го уценува?

Дали возрасните знаат кому да се обратат? Дали децата се охрабруваат да пријават или се соочуваат со прекор затоа што испратиле фотографија или комуницирале со погрешна личност?

Одговорот на овие прашања може да биде пресуден за спречување на понатамошната злоупотреба.

Последиците не остануваат на екранот

Дигиталното сексуално насилство често се потценува затоа што се случува преку телефон или компјутер. Но, неговите последици се реални. Децата можат да развијат проблеми со спиењето, анксиозност, чувство на вина, страв од средбите со врсници и повлекување од секојдневниот живот.

Извештајот на УНИЦЕФ од август покажува дека децата изложени на ваква експлоатација и злоупотреба имале значително поголема веројатност да пријават самоповредување или самоубиствени мисли и однесувања во споредба со децата кои не биле изложени. Ова е силна поврзаност утврдена во истражувањето, а не доказ дека секоја таква последица е предизвикана исклучиво од дигиталната злоупотреба.

Затоа реакцијата не смее да заврши само со бришење на фотографијата или блокирање на профилот. Детето има потреба од безбедност, поддршка и, кога е потребно, стручна психолошка помош.

Каде да се обрати дете или родител ако се случи уцена?

Првата реакција е исклучително важна. Ако детето добива закани дека негови интимни фотографии ќе бидат објавени, не треба да исполнува нови барања, да испраќа дополнителни фотографии или да плаќа на лицето што го уценува.

Потребно е да се зачуваат пораките, корисничките имиња, линковите и другите докази за заканите, без дополнително преземање, копирање или препраќање сексуални фотографии што прикажуваат малолетници. Потоа треба да се побара помош од возрасно лице од доверба и случајот да се пријави.

Во Македонија достапни се следниве канали за помош:

Полиција – 192

Пријавување закани, сексуални уцени, злоупотреба или неовластено ширење интимни фотографии. При непосредна опасност веднаш контактирајте ја полицијата.

Прва детска амбасада во светот „Меѓаши“ – 02 2465 316

СОС линија за деца и родители за советување, поддршка и насочување кон понатамошна помош.

Национална мрежа против насилство – 02 616 0016

Центар за социјална работа или училиштето

Родителот или детето може да побара помош и од надлежниот центар за социјална работа, училишниот психолог или педагог, кои можат да помогнат во активирањето на механизмите за заштита.