Односите меѓу Грција и Турција повторно се вжештуваат. Двете соседни земји и сојузници во НАТО во последните недели разменуваат остри обвинувања околу Егејското Море – од наводни нарушувања на воздушниот простор и статусот на грчките острови до морските паркови и разместувањето на турски воени единици во западна Турција. Германскиот јавен сервис АРД оцени дека периодот на „мирни води“ во Егејот е завршен.

Грција реагира на турски активности што ги смета за нарушување на нејзините права и интереси, додека Анкара повторно ја става во центарот темата за „милитаризацијата“ на грчките острови.

Турскиот министер за надворешни работи Хакан Фидан тврди дека присуството на воени сили на островите претставува безбедносна закана за Турција. Турското Министерство за одбрана во септември повторно побара Грција да ги почитува обврските што, според Анкара, произлегуваат од меѓународните договори.

Од Атина, пак, ги отфрлаат турските толкувања и продолжуваат со зајакнување на одбранбените капацитети.

Грција го засилува воздушниот штит

Еден од најзначајните потези е договорот меѓу Грција и Израел за системот за противвоздушна и противракетна одбрана „Ахилов штит“. Атина го претставува проектот како дел од својата стратегија за одвраќање и зајакнување на националната одбрана. Турција, од друга страна, внимателно ги следи грчките воени активности на островите во Егејот и договорите со други држави.

Спорот не е нов. Двете земји со децении имаат различни позиции за поморските граници, воздушниот простор, континенталниот гребен, територијалните води и статусот на одредени острови и островчиња.

Анкара повторно ја отвора темата за островите

Во последните недели Турција особено го засили притисокот околу демилитаризацијата на грчките острови. На 18 септември турското Министерство за одбрана потврди дека единици од 51. Командна бригада биле преместени во областа Соке, спроти грчкиот остров Самос. Турските власти наведоа дека преместувањето било одобрено уште во јуни и дека е дел од оперативното планирање, а не реакција на неодамнешните потези на Атина.

Според турските медиумски извештаи, единицата брои околу 2.000 професионални командоси. Во исто време, Анкара реагираше на посетата на грчкиот премиер Киријакос Мицотакис на Кастелоризо и на други острови во источниот Егеј, каде што тој се сретна и со припадници на грчките вооружени сили.

„Сиви зони“ и 12 наутички милји

Еден од најстарите спорови се однесува на тоа колку далеку од своите брегови двете земји можат да ги прошират територијалните води.

Грција се повикува на Конвенцијата на ОН за правото на морето и на можноста територијалните води да се прошират до 12 наутички милји. Турција, пак, уште во 1995 година усвои позиција дека еднострано проширување на грчките територијални води во Егејот би било причина за воена реакција.

Анкара исто така зборува за таканаречени „сиви зони“ – острови и ненаселени гребени чиј суверенитет, според турската страна, не е јасно решен. Грција го отфрла тоа толкување.

„Плавата татковина“ повторно во фокусот

Дополнителен извор на тензии е турската доктрина „Плава татковина“, позната како „Мави Ватан“, која предвидува пошироко дефинирање на турските поморски интереси во Средоземното Море и Егејот. Критичарите во Грција и други земји ја толкуваат како обид за проширување на турското влијание, додека Анкара ја претставува како стратегија за заштита на своите поморски и безбедносни интереси.

Политикологот Хусеин Багџи од Анкара, цитиран во анализата на АРД, смета дека директен воен судир меѓу двете земји не е веројатен токму поради нивното членство во НАТО и го опишува спорот како „семеен конфликт“ што треба да се решава во рамките на Алијансата и Европската Унија.

И покрај тензиите, има пораки за мир

Засега нема најави дека двете земји се подготвуваат за директен воен судир. Напротив, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган неодамна порача дека Турција не ја смета Грција за непријател, туку за сосед и сојузник во НАТО. И грчкиот премиер Киријакос Мицотакис во говорот пред Генералното собрание на ОН порача дека Грција и Турција мора да живеат една покрај друга и дека Атина продолжува да работи на решавање на проблемите со Анкара.

Сепак, периодот на релативно затоплување што следеше по земјотресите во Турција во 2023 година и Декларацијата од Атина од истата година е под сериозен притисок. Основните спорови остануваат нерешени, а зголемената воена активност, острите изјави и новите прашања околу Егејот повторно ја враќаат Грција и Турција во чувствителна безбедносна зона.