Четири европски програми покажуваат дека стратешката независност во вселената повеќе не може да се гради само со национални ресурси, туку со соработка меѓу држави, агенции и компании кои истовремено се и конкуренти

„Да ја гледате Земјата од вселената е моќен потсетник за нашата меѓусебна зависност“, вели францускиот астронаут Томас Песке.

Неговите зборови добиваат особено значење во пресрет на првиот Меѓународен вселенски самит, кој на 9 и 10 септември се одржува во Париз. Самитот е можност Европа да ги претстави своите амбиции во вселената, но и да покаже како ќе се обиде да се позиционира во новата глобална вселенска трка.

Во услови на сè поголема конкуренција, европската предност можеби нема да биде во тоа која држава или компанија ќе биде најсилна сама, туку во способноста конкурентите да соработуваат кога тоа е неопходно.

Токму тоа е суштината на концептот „коопетиција“ – комбинација на конкуренција и соработка.

Вселенската трка станува сè поскапа

Глобалните инвестиции во вселенскиот сектор во 2025 година достигнале рекордни 137 милијарди долари. Толку големите вложувања покажуваат колку брзо расте стратешкото значење на вселената, но истовремено откриваат и еден проблем: ниту една држава, агенција или компанија повеќе не може сама да го контролира целиот синџир на вселенската технологија.

Тоа особено важи за Европа, каде националните индустрии се силни, но ресурсите и капацитетите се распоредени меѓу повеќе држави. Затоа дури и големите европски компании сè почесто работат со директни конкуренти. Француската Thales Alenia Space и германската OHB System, на пример, заеднички развиваат радарски инструменти за мисијата Harmony на Европската вселенска агенција (ESA). Dassault Aviation и OHB System, пак, заеднички предложија развој на повеќенаменски вселенски авион.

Овие партнерства се дел од поширока промена: Европа постепено се движи од идејата за целосна национална самодоволност кон модел во кој различни актери ги здружуваат ресурсите за да постигнат цели што никој од нив не би можел да ги реализира сам.

Галилео, Коперник, Clean Sky и IRIS² се пример за новиот модел

Четири европски програми особено добро го покажуваат овој пристап.

• Галилео – европскиот глобален сателитски навигациски систем.
• Коперник – европската програма за набљудување на Земјата.
• Clean Sky – голема европска иницијатива за развој на поодржлива авијација.
• IRIS² – новата европска иницијатива за безбедна сателитска комуникација.

Иако имаат различни цели, сите четири се потпираат на соработка меѓу држави, европски институции, големи компании, мали и средни претпријатија и стартапи.

Коперник покажува што може да постигне заедничката инфраструктура

Програмата Коперник е еден од најдобрите примери. Европската програма за набљудување на Земјата следи емисии, користење на земјиштето, шуми, океани, мраз и други промени на планетата. Инфраструктурата овозможува пристап до висококвалитетни сателитски податоци, кои понатаму можат да ги користат европски компании и стартапи за развој на комерцијални услуги.

Така, компанија не мора сама да финансира сопствен сателитски систем за да развие услуга за следење на земјоделски површини, откривање истекување метан или мониторинг на шумите. Јавната европска инвестиција, на тој начин, станува основа за приватни иновации.

IRIS²: конкуренти обединети за безбедна комуникација

Сличен модел се применува и кај IRIS², европската иницијатива за безбедна сателитска комуникациска инфраструктура. Во неа се здружени три европски оператори – францускиот Eutelsat, SES од Луксембург и шпанскиот Hispasat – преку конзорциумот SpaceRISE.

Целта е Европа да изгради сопствена безбедна комуникациска инфраструктура и да ја намали зависноста од системи надвор од Европа. Пораката е јасна: европскиот дигитален и стратешки суверенитет се гради и преку сојузи меѓу конкуренти.

ESA како „посредник“ меѓу конкурентите

Но, за ваквиот модел да функционира, потребен е некој што ќе ја координира соработката. Во европскиот вселенски сектор таа улога во голема мера ја има Европската вселенска агенција. ESA истовремено учествува во финансирањето и дефинирањето на барањата за програмите, но има и техничка и координациска улога во развојот на системите.

Тоа е особено важно кога компаниите се натпреваруваат за пазари, но мора да споделуваат дел од знаењето за да може заедничкиот проект да успее. Кај Галилео, на пример, производителите не биле секогаш подготвени директно да споделуваат чувствителни технички информации со конкурентите.

ESA во тој случај служела како посредник: компаниите ги доставувале информациите до агенцијата, која ги обработувала и ги споделувала само оние податоци што биле потребни за другите партнери. Така, конкуренцијата можела да продолжи, без да ја загрози заедничката цел.

Зошто Европа има потреба од „коопетиција“?

Според истражувањата за европските вселенски програми, ваквиот модел носи три големи предности.

1. Поголем технолошки и финансиски капацитет

Со здружување на финансиски, технолошки и човечки ресурси, Европа може да реализира проекти што би биле прескапи или премногу сложени за една држава.

2. Споделување знаење

Современите вселенски проекти бараат различни, меѓусебно надополнувачки знаења. Без нивно споделување, заедничкиот проект тешко може да функционира.

3. Поделба на ризикот

Долгорочните и скапи програми како Галилео и IRIS² носат големи технолошки и финансиски ризици. Кога тие се распределуваат меѓу повеќе партнери, поединечниот ризик за секоја компанија или држава се намалува.

Соработката не значи дека исчезнува конкуренцијата

Моделот, сепак, не е без проблеми. Кога голем број компании и држави работат заедно, се појавуваат прашања околу поделбата на моќта, интелектуалната сопственост, пристапот до знаење и распределбата на финансиските и технолошките придобивки. Затоа договорите и правилата се неопходни, но не се доволни.

Еден од клучните фактори е довербата меѓу луѓето што ги водат проектите. Програмата Clean Sky е добар пример. Во иницијативата, вредна околу 5 милијарди евра, големи конкуренти како Airbus, Safran и Dassault Aviation работат на развој на технологии што треба да ги намалат емисиите на јаглерод диоксид и азотни оксиди, како и бучавата од авионите.

Формалните договори ги регулираат буџетите, технолошките приоритети и интелектуалната сопственост. Но, секојдневната комуникација, професионалните односи и довербата меѓу проектните тимови се исто толку важни.

На крајот, луѓето ја одржуваат системот

Зад секој сателит и секоја вселенска програма стојат инженери, проектни менаџери и експерти кои секојдневно мора да балансираат меѓу интересите на својата компанија или институција и интересите на заедничкиот европски проект. Тие често се конкуренти, но во исто време имаат заедничка цел – европските технологии да останат конкурентни на глобално ниво.

Токму таа професионална мрежа, изградена низ години на заеднички проекти, може да биде еден од најважните европски ресурси во новата вселенска трка.

Европа не може сама да ја освои вселената – но може заедно

Новата вселенска трка не се води само со ракети и сателити. Вселенските технологии сè повеќе се поврзани со навигацијата, земјоделството, климатските политики, комуникациите и безбедноста. Затоа контролата врз вселенските технологии станува и прашање на стратешка автономија.

Галилео обезбедува навигација, Коперник ги следи промените на Земјата, IRIS² треба да обезбеди сигурна сателитска комуникација, а Clean Sky ја насочува европската авијација кон почисти технологии. Заедничко за сите е едно: Европа не би можела лесно да ги реализира овие амбиции ако секоја држава или компанија дејствува сама.

Во новата вселенска трка, европската сила можеби токму ќе зависи од способноста конкурентите да соработуваат – без да престанат да се натпреваруваат.