Протестен бран ја зафаќа Европа: во Франција расте социјалното незадоволство, а во Прага илјадници протестираат против плановите за финансирање на јавните медиуми.

Европските протести во октомври 2026 година веќе не можат да се објаснат со една парола, една генерација или едно политичко барање. Во Франција незадоволството што започна меѓу учениците и студентите се прошири и кон работниците, синдикатите и други општествени групи. Во Прага, пак, илјадници граѓани излегоа на улиците поради сосема поинакво прашање – иднината и независноста на јавните медиуми.

Двата случаи не се дел од исто организирано движење. Сепак, зад нив се наѕира сличен проблем: сè повеќе Европејци не протестираат само против конкретна мерка, туку и против чувството дека институциите носат одлуки без доволно да го слушнат гласот на граѓаните.

Франција: Младинскиот протест прерасна во пошироко социјално движење

Во Франција стотици илјади луѓе повторно излегоа на улиците поради трошоците за живот, платите, економската нееднаквост и состојбата во јавните услуги. Француското Министерство за внатрешни работи процени дека на демонстрациите учествувале околу 410.000 луѓе, додека синдикатите тврдеа дека бројката е приближно двојно поголема. Властите распоредија околу 70.000 полицајци и жандарми низ земјата.

Поголемиот дел од собирите помина мирно, но во Париз, Марсеј и уште неколку градови имаше судири, пожари, вандализам и полициски интервенции. Според податоците објавени следниот ден, приведени биле 1.314 лица, а десетици припадници на безбедносните сили биле повредени.

Сепак, бројот на приведени и снимките од судирите лесно можат да ја засенат суштината на приказната. Протестите не започнаа како класичен синдикален бунт. Нивниот почеток беше поврзан со ученици и студенти незадоволни од недостигот на наставници, условите во образованието и чувството дека државата штеди токму на системите од кои зависи нивната иднина. Потоа кон нив почнаа да се приклучуваат работници, наставници, пожарникари, синдикати и делови од движењето „Жолти елеци“.

Тоа е продолжение на процес што „Паноптикум“ веќе го анализираше во текстот „Младите на улица: Европа ја плаќа цената на блокираните очекувања“. Генерацијата што влегува во зрелоста со високо образование, но и со скапо домување, несигурна работа и поскапи основни потреби, сè почесто се прашува дали сè уште важи ветувањето дека трудот и образованието водат кон сигурен живот.

Гневот веќе не е само младински

Францускиот пример покажува колку брзо незадоволството меѓу младите може да прерасне во поширока социјална криза. Синдикатите најавија нови демонстрации за 31 октомври и национален штрајк на 5 ноември, со барања поврзани со платите, животните трошоци и јавните услуги.

Тоа не значи дека сите демонстранти имаат иста политичка агенда. Напротив, во протестите се среќаваат групи со различни интереси и различни искуства. Заедничко им е чувството дека економскиот притисок повеќе не може да се одвои од прашањата за образованието, здравството, јавните услуги и можноста за пристоен живот.

Во претходниот текст „Европа под притисок: протестите од Франција до Португалија ја отвораат сметката на скапиот живот“, истата појава беше забележана и надвор од Франција. Европските општества имаат различни непосредни причини за незадоволството, но трошоците за домување, куповната моќ и квалитетот на јавните услуги сè почесто се повторуваат како заеднички точки.

Прага: Кој ќе ги контролира јавните медиуми?

Во Чешка, протестот што на 25 октомври го исполни центарот на Прага имаше поинаква причина. Илјадници граѓани демонстрираа против владините планови за промена на финансирањето на Чешката телевизија и Чешкото радио.

Предлогот предвидува укинување на постојната радиодифузна претплата и префрлање на финансирањето во државниот буџет, со истовремено намалување на средствата за јавните медиуми за околу 15 проценти.

Критичарите стравуваат дека зависноста од годишните буџетски одлуки би можела да ја зголеми политичката ранливост на јавниот сервис. Владата на премиерот Андреј Бабиш ги отфрла обвинувањата дека сака да воспостави контрола врз медиумите. Нејзиниот аргумент е дека реформата исполнува изборно ветување и дека финансирањето ќе биде обезбедено преку државниот буџет.

Дополнителен гнев предизвика начинот на кој предлогот помина на првото парламентарно гласање – во раните утрински часови и по забрзана процедура. Чешкиот претседател Петр Павел повика на поширока стручна расправа, додека Европската радиодифузна унија предупреди на ризиците што може да произлезат од поголемата зависност на јавните медиуми од политичките одлуки.

Различни протести, слична криза на доверба

Франција и Чешка не треба насила да се ставаат во иста политичка приказна. Во Франција во средиштето се животниот стандард, образованието и јавните услуги. Во Прага, фокусот е врз финансирањето и независноста на јавните медиуми. Учесниците, политичките околности и непосредните барања се различни.

Сепак, двата случаи откриваат нешто пошироко за европската политика во 2026 година. Улицата повторно станува место каде што граѓаните се обидуваат да влијаат врз одлуки за кои сметаат дека институционалните механизми не им оставаат доволно простор. Во едниот случај, учениците бараат функционални училишта, а работниците подобар животен стандард. Во другиот, граѓаните стравуваат дека промената на моделот за финансирање може да го ослаби јавниот сервис.

Затоа европскиот протестен бран не треба ниту да се романтизира ниту да се сведе на полициски кордони, запалени контејнери и број на приведени. Насилството носи одговорност и не е исто што и демократскиот протест. Но и мирното незадоволство има причини што не исчезнуваат кога улиците ќе се испразнат.

По младинските протести од Тирана до Париз, сегашните случувања покажуваат уште една промена: прашањето веќе не е само зошто младите излегуваат на улица. Сè почесто станува збор за тоа колку различни општествени групи почнуваат да ја делат истата недоверба – дека системот не ги слуша навреме, дури и кога последиците од донесените одлуки директно го засегаат нивниот живот.