Европската унија си постави амбициозна цел: до 2040 година помалку од 5 отсто од населението да употребува тутун. Македонија, со 45 отсто активни пушачи и годишни трошоци за лекување болести предизвикани од пушењето проценети на 38 милијарди денари, допрва го пишува новиот закон. Разликата не е само во бројките, туку во децении на системска запуштеност.

Европа го менува законот, го зголемува данокот, го забранува вкусот

Борбата против тутунот во Европа оди на повеќе фронтови истовремено. На 16 јули 2025 година, Европската комисија предложи ревизија на Директивата за оданочување на тутун, со цел зголемување на минималните даночни стапки, намалување на разликите меѓу земјите членки и воведување нови правила за е-цигари, загреан тутун и никотински кесички.

Оданочувањето придонело за 40-отсто пад на стапките на пушење во последната деценија, но застарените минимални стапки во моментов го поткопуваат понатамошниот напредок. Тутунот е одговорен за речиси 700.000 смртни случаи годишно само во ЕУ, а околу 50 отсто од пушачите умираат предвремено. Само шест од 27 земји членки на ЕУ воведоа забрана на вкусовите во е-цигарите до 2024 година, а приближно половина од земјите членки применуваат делумни ограничувања на рекламирањето на е-цигари. Европските здравствени организации бараат задолжително неутрално пакување за сите производи од тутун, забрана на еднократните е-цигари и забрана на продажбата на малолетници.

Бројките: Европа заостанува, но се движи во добра насока

Употребата на тутун во СЗО европскиот регион се намалила од 34,9 отсто во 2000 година на 24,1 отсто во 2024 година, но тоа е далеку под глобалната цел за 30-отсто намалување до 2025 година. Употребата на тутун кај мажите се намалила поостро, од речиси 50 отсто во 2000 година на 30,3 отсто во 2025 година. Кај жените, напредокот е побавен: стапката се намалила од 22,3 отсто во 2000 година на 17,3 отсто во 2025 година.

Европскиот регион е единствениот СЗО регион кој не се очекува да ја постигне глобалната цел за 30-отсто намалување на употребата на тутун кај жените до 2025 година. Над 40 отсто од светските женски пушачи живеат во европскиот регион, а девојчињата на возраст 13 до 15 години во регионот имаат највисока стапка на употреба на тутун меѓу девојчињата во светот. Сликата не е иста насекаде. Шведска има само 8 отсто пушачи, следена од Холандија со 11 отсто и Данска со 14 отсто. На другиот крај се наоѓаат Бугарија со 37 отсто, Грција со 36 отсто и Хрватска со 35 отсто.

Е-цигарите: Новата закана за младите

Според последните европски истражувања за млади, 44 отсто од учениците пријавиле дека употребувале е-цигари барем еднаш во животот, наспроти 33 отсто за традиционални цигари. Тековните стапки на употреба биле 22 отсто за е-цигари и 18 отсто за традиционални цигари. Употребата на е-цигари кај учениците е највисока во Полска со 36 отсто, следена од Хрватска со 32 отсто и Чешка и Унгарија со по 31 отсто. СЗО предупредува дека тутунската индустрија намерно ги таргетира младите со производи со вкусови и софистициран маркетинг на социјалните мрежи, нормализирајќи ја употребата на никотин со цел создавање доживотна зависност.

Цел 2040: Генерација без тутун

Ревизијата на европските директиви за тутунски производи и оданочување ќе биде одлучувачка за постигнување на целта на ЕУ за „генерација без тутун” до 2040 година, дефинирана како помалку од 5 отсто од населението да употребува тутун. СЗО/Европа нагласи дека за справување со тековните регулаторни празнини е потребна ревидирана и иднински ориентирана Директива за тутунски производи.

Македонија: 45 отсто пушачи и 38 милијарди денари годишно

На оваа европска позадина, македонските бројки се алармантни. Според истражувањето на Институтот за јавно здравје од 2023 година, дури 45,4 отсто од возрасната популација во Македонија се изјасниле како активни пушачи. Процентот е значително над европскиот просек и над просекот на СЗО регионот кој изнесува 25 отсто.

Употребата на тутун ја оптоварува државата со трошоци за околу 38 милијарди денари на годишно ниво, проценуваат СЗО и Институтот за јавно здравје. Секој еден денар вложен во превенција носи 19 денари поврат преку избегнати здравствени трошоци. Загрижувачки е и фактот дека пушењето во Македонија во голема мера се смета за општествено прифатлива појава, а само 17 отсто од граѓаните изразуваат одобрување кон пушењето.

Државата реагира: Нов закон, нови лекови, нови советувалишта

Министерот за здравство Азир Алиу соопшти дека Министерството за здравство почнува координирани активности за зајакнување на услугите за откажување од пушење на локално ниво, со посебен фокус на младата популација. За првпат на есенцијалната листа на лекови се ставени никотинските трансдермални фластери и никотинските гуми за џвакање, со цел поголема достапност и препознавање од страна на матичните лекари.

Паралелно, работата тече на нов предлог-закон за заштита од употреба на производите од тутун и сродни производи, усогласен со европските норми и регулативи.

Младите и е-цигарите: Двојно зголемена употреба за десет години

Претставникот на СЗО, д-р Аким Али, нагласи дека 14 од 100 млади луѓе во Македонија употребуваат тутун, а 9 отсто од нив употребуваат е-цигари. Употребата на е-цигари двојно се зголемила споредено со последното истражување од 2016 година.

Претставникот на СЗО предупреди дека тутунската индустрија еволуирала и ги „маскира” производите за да им се доближи на младите преку светли бои, елегантно пакување и слатки вкусови. „Забранувањето на вкусовите спасува животи, бидејќи младите луѓе се намерно таргетирани”, изјавил Али.

Болести и смртност: Цената на неделувањето

Директорката на Институтот за јавно здравје д-р Марија Андоновска нагласи дека тутунот е водечки фактор за појава на незаразни заболувања, вклучувајќи кардиоваскуларни и хронично белодробни заболувања, мозочен удар, малигни заболувања и компликации во бременоста. Огромен дел од ресурсите на здравствениот систем се насочени кон лекување болести кои можат да се превенираат. На европско ниво, речиси еден од седум смртни случаи во ЕУ е поврзан со пушењето, а тутунот предизвикува над 1,1 милион смртни случаи годишно во европскиот регион на СЗО.

Разликата која мора да се затвори

Европа не стигна до своите напредни мерки преку ноќ. Забраната за пушење на јавни места, неутралното пакување, високите акцизи и советувалиштата за одвикнување беа градени со децении. Македонија сега ги прави првите институционални чекори во таа насока. Пораката на СЗО и на домашните здравствени институции е јасна: цената на неделувањето е несразмерно поголема од цената на превенцијата. Тридесет и осум милијарди денари годишно се доволен аргумент.