Европската комисија во средата претстави амбициозна поморска иницијатива вредна 92 милиони евра, со која Европската Унија сака да стане глобален лидер во набљудувањето на океаните и собирањето поморски разузнавачки податоци. Како причина се наведува зголемената закана од „злонамерни актери“ кои сè почесто користат тактики од таканаречената „сива зона“.

Океаните покриваат околу 70 проценти од површината на Земјата, но досега се истражени само околу 5 проценти од нив. Новиот план, претставен од еврокомесарот за рибарство и океани Костас Кадис и еврокомесарката за истражување Екатерина Захариева, има за цел до 2035 година Европската Унија да контролира 35 проценти од глобалниот пазар за технологии и инфраструктура за набљудување на океаните.

„Станува збор за користење на науката и доброто управување за да го разбереме океанот и да ја обезбедиме нашата иднина“, изјави претседателката на Европска комисија, Урсула фон дер Лајен.

Заштита на подморската инфраструктура

Иако иницијативата официјално е претставена како научен и еколошки проект, голем дел од неа е насочен кон безбедносни и одбранбени цели. Во документот се наведува дека „робусните способности за поморско набљудување – од вселената до морското дно, се клучни за откривање, одвраќање и намалување на ризиците пред тие да прераснат во сериозни нарушувања“.

Особено внимание се посветува на подморските комуникациски кабли, преку кои поминуваат околу 95 проценти од глобалниот интернет сообраќај и милијарди евра финансиски трансакции секој ден. Последниве години Балтичко Море стана жариште на сомнителни инциденти со оштетување на подморска инфраструктура. Како пример се наведува и саботажата на гасоводот Северен тек во 2022 година, случај кој сè уште не е целосно разјаснет.

Вештачка интелигенција, дронови и автономни системи

Европската Унија планира да користи автономни системи, подводни сензори и вештачка интелигенција за следење на морските активности. Во рамки на проектот ќе бидат ангажирани специјализирани рибарски бродови со повеќе сензори, автономни подводни летала и носачи на дронови, со што практично ќе се создаде постојана мрежа за надзор низ европските ексклузивни економски зони.

Според дел од аналитичарите, собирањето детални податоци за длабоките океани и Арктикот, иако формално се оправдува со научни и еколошки цели, истовремено може да има и значајна воена примена, вклучувајќи навигација на подморници и подобрување на подводните системи за откривање. Пауло до Насименто Кабрал, потпретседател на Комитетот за рибарство во Европскиот парламент, изјави дека Европа мора да инвестира повеќе во мониторингот и заштитата на своите морски простори, особено поради зголеменото присуство на Русија и Кина во Атлантикот.

Единствен систем за морски податоци

Еден од главните елементи на иницијативата е обединување на сите европски поморски податоци во единствен централен систем. Крајната цел е создавање напредна виртуелна симулација на океаните која во реално време ќе користи вештачка интелигенција за предвидување на временски услови, движење на бродови, еколошки ризици и потенцијални геополитички закани.

Иако Европската комисија тврди дека системот ќе биде јавна услуга, контролата врз пристапот и стандардите за податоците ќе ѝ овозможи на Европската Унија да има значително влијание врз глобалните правила за поморски транспорт, риболов и управување со морските ресурси.

Нови правила до крајот на годината

До крајот на 2026 година се очекува Европската комисија да предложи нов законски пакет со кој ќе се воведат обврзувачки правила за споделување на поморски податоци. Воедно, ќе бидат воведени и строги технички стандарди за поморската опрема. Според Комисијата, ова треба да спречи зависност од производители надвор од ЕУ, особено од Кина и САД, и да обезбеди европската мрежа за набљудување да не биде компромитирана од надворешни влијанија.

Иницијативата претставува еден од најамбициозните европски проекти во областа на океанските истражувања и поморската безбедност, со кој Брисел јасно покажува дека океаните стануваат сè поважен дел од геополитичката и безбедносната стратегија на Европската Унија.