На 10 јуни 2026 година, Ројтерс и Euronews добија увид во неофицијален документ потпишан од пет земји членки на Европската Унија. Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург предлагаат ЕУ да разговара за привремено ограничување на гласачките права на идните членки во области каде денес се бара едногласност: проширување, надворешна политика и буџет. За Македонија, која 20 години чека на европскиот праг, тоа е нова пресвртница во пресметката за тоа дали членството во ЕУ значи исто за сите.
Документот: пет земји, еден ненасловен страв
Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург бараат Унијата да биде опремена со дополнителни алатки за побрза реакција на идни земји членки кои ги прекршуваат основните права и демократските принципи. Заедничкиот предлог препорачува пристапните договори на идните членки да бидат зајакнати со разни заштитни клаузули, со цел брзо санкционирање на правни прекршувања, вклучително суспензија на фондови и гласачки права.
Документот предлага ЕУ да одржи детална дискусија за можноста за привремени, транзициски ограничувања на гласачките права на новите земји членки, особено во области на законодавството на ЕУ каде е потребна едногласност, на пример проширување, заедничка надворешна и безбедносна политика и повеќегодишната финансиска рамка, земајќи ги предвид правните и политичките чувствителности.
Документот е наречен „нон-пejпер”, неофицијален материјал за внатрешна дискусија. Тоа значи дека нема обврзувачки ефект. Но нон-пejперите на Германија и Франција во историјата на ЕУ ретко остануваат само на хартија.
Причината: Орбан и блокадата која трае со години
Предлогот нема потреба да се именува кого го мисли. Унгарија со години создава политички блокади во области каде одлуките се носат со едногласност. Унгарскиот премиер Виктор Орбан останува еден од нajгласните противници на членството на Украина во ЕУ, решен да ги зачува националните вето-права и да го одржи сегашниот систем на едногласност.
Петте земји предлагаат дополнителни заштитни механизми кои би биле вградени во идните договори за пристапување, вклучително механизам за следење и одредби кои овозможуваат преземање мерки во случај на сериозно назадување во областите на демократијата, независноста на судството и слободата на медиумите.
Со поедноставени зборови: ако некоjа идна членка тргне по патот на Орбан, ЕУ сака алатки за реакција пред да биде предоцна. Ограничувањето на гласачките права е последното и наjспорното средство на таа листа.
Кого конкретно ги погодува предлогот
Петте земји го подготвиjа предлогот аргументираjки дека ЕУ треба да се подготви за можно проширување кое во наредните години може да ги вклучи Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија. Црна Гора се надева да се приклучи на блокот до 2028 година, додека Албанија, Украина и Молдавија настоjуваат да напредуваат во пристапните преговори.
Македонија не е именувана во документот. Но Македонија е земja-кандидат со активни преговори. На 10 февруари 2026 година, ЕУ jа повика Македонија да ги забрза реформите за пристапување на 19-тата средба на Комитетот за стабилизација и асоциjација во Скопjе, заедно со притисок за забрзување на усогласувањето со acquis communautaire. Ако новиот модел стане стандард за идни пристапувања, Македониjа би влегла во ЕУ под него.
Македонија: 20 години, две имиња, едно вето
Контекстот за Македонија е горчлив. Македонија е кандидат за членство уште од 2005 година и направила повеки отстапки отколку кoja и да е друга земja, но сè уштe чека на европскиот праг. Словениjа и Хрватска, порела jугословенски сестри-републики, се одамна членки на ЕУ. Crna Гора, коjа независност jа стекнала дури во 2006 година, е на пат да се приклучи до 2028. Дури и Молдавиjа и Украина, коишто поднеле барање за членство во 2022 година, веke почнале разговори за пристапување.
Скоро 15 години Македониjа беше блокирана од Грциjа, кojа барала промена на името на земjата. Тоjа пречка беше отстранета со Преспанскиот договор во 2018 година, но во 2020 Бугариjа го покрена прашањето за наводните бугарски корени на македонскиот народ и jазик, барajки промени во македонскиот устав. Македониjа е процениjа подготвена за почнување на процесот на усогласување со правната рамка на ЕУ, но Бугариjа ги блокира преговорите.
Македонско-бугарскиот случаj открива поширока поука за проширувањето. Институциите не ги неутрализираат автоматски асиметриите на моkта, туку честопати ги реорганизираат. Во системот заснован на едногласност, дури и политички послабите земји членки можат да воведат несразмерна моk врз кандидатите по ниски трошоци и долгорочно.
Реформата на едногласноста: паралелна дебата
Предлогот за ограничување на гласачките права за нови членки дojде паралелно со друга реформска дебата: дали едногласноста воопшто треба да остане правило. Австриjа и Словениjа се меѓу земjите членки кои сега застапуваат воведување квалификувано мнозинство при одлуки за проширување. Предлогот, прв пат лансиран преку нон-пejпер на Германиjа и Словениjа, бара надминување на парализата предизвикана од правилото за едногласност, кое моментов дозволува секоjа членка да стави вето на почнувањето или продолжувањето на разговорите за пристапување. За сега, 16 од 27 земjи членки на ЕУ изразиjа поддршка за иниjативата.
Двете реформи се на иста маса. Едната, квалификуваното мнозинство, би ja направила влезницата за ЕУ полесно достапна. Другата, ограничените гласачки права, би go направила самото членство помалку вредно откако ке се влезе.
Членство од втор ред: прашањето кое останува
Документот самиот го поставува прашањето. Неговите автори признаваат дека предлогот може да биде сфатен како воведување членство од втор ред, посебно за земjите кандидати кои со години чекаат напредок кон ЕУ. Тоа е забелешка внесена во текстот не случаjно: авторите знаат каков политички ефект може да ima.
За Македониjа, коjа ги промени сопственото уставно име за да влезе во ЕУ, прашањето не е теоретско. Намалената кредибилност на ЕУ во Западен Балкан е jасна последица на нисполнети ветувања. Потпишувањето на Преспанскиот договор требало да го отвори патот за пристапување, но следеле нови услови и нови пречки, главно поттикнати од домашната политика во земjите членки на ЕУ. Оваа ситуациjа е предупредувачка приказна за другите земjи кандидати.
Предлогот на петте земји не е официjална политика. Се уштe е само документ за дискусиjа. Но секоjа дискусиjа во Брисел оставила свoj трag во историjата на проширувањето. За земjа коjа со 20 години учи да читa меѓу редовите на европските документи, пораката е jасна: правилата на игра се менуваат и тоа не во корист на оние кои чекаат на вратата.
