Четворица луѓе шетаат во круг по тревникот, мантилите им се веат, а еден од нив речиси танцува. Тоа е сè. „Сцената во градината во Раундхеј“ трае нешто повеќе од две секунди, но се смета за едно од најраните зачувани дела во историјата на подвижната слика. Нејзиниот автор не доживеал слава. Две години подоцна се качил на воз и никогаш повеќе не бил виден.

Камера со една леќа

Луј ле Пренс е роден во 1841 година во Мец, Франција. Студирал хемија и сликарство, а по бракот со Англичанката Елизабет Витли се преселил во Лидс. Таму со години работел на апарат што би можел да снима низа слики во брзо движење. Во 1888 година ја патентирал камерата со една леќа, која снимала на хартиена лента.

На 14 октомври ја поставил камерата во градината на куќата на своите тестови, во предградието Раундхеј. Пред објективот ги замолил да прошетаат неговиот син Адолф, тестот Џозеф Витли, тештата Сара Витли и семејната пријателка Хариет Хартли. Од снимката се зачувани околу дваесет кадри. Зад ова кратко дело се крие и тажна приказна: Сара Витли починала само десет дена подоцна, па таа е една од најраните познати личности чиј лик останал зачуван на филм по смртта.

Истата година Ле Пренс го снимил и сообраќајот на мостот во Лидс, со коњски запреги и пешаци, уште една од најраните зачувани филмски снимки.

Исчезнувањето…

Во септември 1890 година, неколку месеци пред планираната јавна презентација на својата технологија во Америка, Ле Пренс се качил на воз од Дижон за Париз. Никогаш не пристигнал на целта. Не биле пронајдени ниту неговото тело ниту багажот. Теориите за исчезнувањето се движат од самоубиство и семејни тајни до сомнежи дека бил жртва на индустриско ривалство. Додека не било познато дали е жив или мртов, неговото семејство се соочувало со пречки во заштитата и одбраната на неговите патенти.

Во тоа време Томас Едисон ја промовирал сопствената технологија за подвижни слики. Синот на Ле Пренс, Адолф, подоцна сведочел во судски спор поврзан со Едисон, а во 1901 година бил пронајден застрелан. Овие околности поттикнале дополнителни шпекулации, но не постои конечен доказ што ја разрешува мистеријата за исчезнувањето на Ле Пренс.

Затоа историјата на филмот најчесто започнува со браќата Лимиер и нивните јавни проекции во Париз во 1895 година. Ле Пренс останал на маргините на филмската историја со децении, сè додека истражувачите не почнале повторно да ја разгледуваат неговата улога во развојот на кинематографијата.

Само седумнаесет години по снимката во Лидс, подвижната слика добила значајно место и на Балканот. Браќата Јанаки и Милтон Манаки во 1905 година ја снимиле својата баба како преде, во филмот познат како „Баба Деспина“, кој се смета за едно од најраните филмски дела на Балканот. Нивната камера денес се чува во Битола, а нивното име го носи Интернационалниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“.

Зошто е важно?

Денес секојдневно се објавуваат милиони видеа, повеќето пократки од една минута. Двете секунди од градината во Раундхеј нè потсетуваат дека зад технологијата што денес ја земаме здраво за готово стои една едноставна желба: да се зачува обичен момент од животот. Луѓе што шетаат, ветер, светлина. Ништо повеќе, а сепак доволно за да остане дел од историјата.