Од нуклеарен конфликт и злоупотреба на вештачката интелигенција до климатски промени, пандемии и намалување на меѓународната помош – научниците предупредуваат на низа меѓусебно поврзани закани што би можеле да имаат катастрофални последици до крајот на векот. Иако веројатноста за некои од најекстремните сценарија е мала, последиците би можеле да бидат огромни, а навременото дејствување да спречи дел од најтешките исходи.

Комисијата „Лансет“ за глобалните закани по здравјето во 21 век идентификувала вкупно 17 големи закани што би можеле да ги загрозат здравјето и благосостојбата на луѓето во следните 75 години. Експертите нагласуваат дека ризиците не треба да се разгледуваат изолирано, бидејќи се меѓусебно поврзани, но и дека за секој од нив постојат можности за превенција и ублажување.

„Одлуките што лидерите ќе ги донесат денес ќе влијаат врз здравјето и благосостојбата на следната генерација“, изјави професорот Кристофер Мареј, копретседавач на комисијата и директор на Институтот за метрика и евалуација на здравјето при Универзитетот во Вашингтон.

Нуклеарниот конфликт и вештачката интелигенција како закани за опстанокот

Според извештајот, нуклеарен конфликт и злонамерна употреба на вештачката интелигенција, вклучително и за создавање биолошко оружје, носат ризик од исчезнување на човештвото во следните 75 години.

Иако веројатноста за вакви сценарија се проценува како мала, нивните потенцијални последици би биле катастрофални. Нуклеарна војна би можела да предизвика масовен глад доколку во повисоките слоеви на атмосферата се ослободат доволно честички за да ја блокираат сончевата светлина, со што би се нарушиле климатските услови и производството на храна.

Друг сериозен ризик е создавањето биолошко оружје со помош на вештачка интелигенција. Истовремено, експертите предупредуваат и на други облици на злонамерна употреба на технологијата, како создавање дипфејк-содржини за масовна политичка манипулација, напади врз здравствени установи и нарушување на работата на финансиските институции.

Дополнителна загриженост предизвикува можноста вештачката интелигенција да излезе од човечка контрола и да престане да ги почитува поставените правила. Извештајот ги издвојува овие сценарија како потенцијално исклучително опасни, но не тврди дека тие се неизбежни.

Кои се другите 15 закани за човештвото?

Покрај нуклеарниот конфликт и злонамерната употреба на вештачката интелигенција, на листата се наоѓаат загадувањето на воздухот, антимикробната резистенција, недоволната исхранетост кај децата и климатските промени.

Меѓу идентификуваните закани се и конвенционалните вооружени конфликти, намалувањето на меѓународната помош, прекумерната употреба на алкохол, високиот крвен притисок, нееднаквоста во приходите, ниското ниво на образование, природните пандемии, дебелината, нарушеното ментално здравје, пушењето и нездравото стареење.

За некоја опасност да биде вклучена на листата, не било доволно само да има потенцијал да предизвика голема загуба на здрави години живот. Комисијата барала да постојат и можни решенија за нејзино ублажување.

„Не почнуваме од позиција да ги исплашиме луѓето со тоа колку закани постојат. Нашата појдовна точка е дека креаторите на политики, без разлика дали дејствуваат на глобално или на национално ниво, треба да знаат со кои потенцијални закани би можеле да се соочат и колкава разлика може да направи навременото дејствување“, изјави Ибрахим Абубакар, член на комисијата и професор по епидемиологија на заразни болести на Универзитетскиот колеџ во Лондон.

Климатските промени и нееднаквоста дополнително го загрозуваат здравјето

Извештајот укажува дека постојат значителни можности за спречување на загубата на здрави години живот. Според проценката, ограничувањето на глобалното затоплување на околу 1,8 степени Целзиусови, наместо сценарио во кое тоа би достигнало 4,4 степени, би можело да спречи загуба на 1,89 милијарди здрави години живот.

Заканите не се исти во сите делови на светот. Во регионите со повисоки приходи, меѓу доминантните ризици се незаразните заболувања, вклучително и дебелината, како и нарушеното ментално здравје. Во регионите со пониски приходи, загубата на здравје е посилно поврзана со проблеми како ниското ниво на образование и недоволната исхранетост.

Особена загриженост предизвикува намалувањето на меѓународната здравствена помош. Големи донатори, меѓу кои Соединетите Американски Држави и Велика Британија, најавија значително намалување на средствата за помош.

Според проценката на комисијата, колапсот или наглото намалување на меѓународната здравствена помош би можело до 2100 година да доведе до загуба на дури 1,5 милијарди години живот приспособени според попреченоста. Речиси 70 проценти од таа загуба би се однесувале на потсахарска Африка, регион кој веќе се соочува со голем товар од недоволната исхранетост кај децата, се наведува во истражувањето објавено во научното списание „Лансет“.

Научниците повикуваат на подготовка пред да избувнат кризите

Комисијата ја сочинувале 35 експерти, а проценката треба да се ажурира секоја година. Така, научниците повторно ќе ги разгледуваат сите 17 идентификувани закани, ќе вклучуваат нови податоци и ќе проценуваат опасности што би можеле да се појават во меѓувреме.

Авторите ги повикаа светските лидери да дејствуваат пред ризиците да прераснат во кризи. Меѓу предложените мерки се инвестирање во технолошки иновации, зајакнување на здравствените системи и координиран пристап кон заканите што ги надминуваат националните граници.

Интересно е што, кога пред три години започнала работата на проценката, експертите издвоиле само три главни закани: вооружените конфликти, климатските промени и пандемиите. Проширувањето на листата на 17 ризици ја покажува сложеноста на предизвиците со кои се соочува човештвото, но и потребата тие да се решаваат навреме, пред нивните последици да станат многу потешки за спречување.