Хана Арент бегала од нацизмот, четиринаесет години живеела без државјанство и поминала низ логор за интернирање во Франција. Од тоа искуство Арент развила мисла што и денес е неизбежна во секоја сериозна дебата за демократијата. Најпозната е по поимот „баналност на злото“, кој ја шокирал светската јавност во 1963 година и сè уште предизвикува спорови. Сто и дваесет години по нејзиното раѓање, Арент е повеќе од класична литература, таа е водич за читање на сегашноста.

Од Кенигсберг до Њујорк

Хана Арент е родена во Линден, денес дел од Хановер, во секуларно еврејско семејство, а израснала во Кенигсберг, градот на Кант. Филозофија студирала кај Мартин Хајдегер, со кого имала и тајна љубовна врска, и кај Карл Јасперс, под чие менторство во 1929 година докторирала со труд за поимот љубов кај Свети Августин.

Доаѓањето на нацистите на власт во 1933 година променило сè. Гестапо ја уапсил поради истражување на антисемитската пропаганда. По ослободувањето побегнала во Париз, каде што им помагала на еврејски деца да заминат во Палестина. Во 1937 година нацистичка Германија ѝ го одзела државјанството. Кога Германија ја нападнала Франција, Арент била интернирана во логорот Гир, од каде што успеала да избега. Во 1941 година пристигнала во Њујорк, а американско државјанство добила дури во 1951 година.

„Правото да имаш права“

Истата 1951 година Арент ја објавила книгата „Потеклото на тоталитаризмот“, во која ги анализира нацизмот и сталинизмот како нови облици на власт, засновани на теророт, идеологијата и изолацијата на луѓето. Еден од најзначајните делови се однесува на бегалците и лицата без државјанство. Арент покажува дека човековите права, кои наводно му припаѓаат на секој човек, во практиката можат да исчезнат штом тој ја изгуби заштитата на државата. Затоа го формулира концептот на основното „право да имаш права“, односно правото да припаѓаш на политичка заедница.

Оваа мисла денес речиси секојдневно се потврдува во вестите. Балканската бегалска рута, која во 2015 година минуваше и низ Македонија, илјадниците луѓе во камповите на европските граници и бродовите во Средоземното Море ја потсетуваат јавноста на нејзината дијагноза: без државјанство и политичка заедница што ќе ги заштити, луѓето ризикуваат да останат без ефективно остварување на своите права.

Ајхман и баналноста на злото

Во 1961 година Арент заминала во Ерусалим за списанието „Њујоркер“ да го следи судењето на Адолф Ајхман, еден од главните организатори на депортацијата на Евреите во нацистичките логори на смртта. Наместо демон, таа видела сив бирократ кој зборувал во клишеа и тврдел дека само ги извршувал наредбите. Од тоа искуство произлегла книгата „Ајхман во Ерусалим: извештај за баналноста на злото“, објавена во 1963 година.

Нејзината теза е вознемирувачка: најголемите злосторства не мора да ги вршат чудовишта, туку и обични луѓе што престанале самостојно да размислуваат, ги следат правилата и ја градат кариерата без да се запрашаат што всушност прават. Злото, во ова толкување, не мора да биде длабоко или демонско; може да биде површно, бирократско и да се шири преку рутината и некритичкото послушание.

Книгата предизвикала бура. Арент била обвинета дека го омаловажува Холокаустот, а особено остри критики претрпела поради своите забелешки за еврејските совети што соработувале со нацистите. Изгубила пријатели, меѓу нив и Гершом Шолем. Подоцнежните истражувања, особено оние на германската филозофка Бетина Штангнет, покажале дека Ајхман бил многу поуверен антисемит отколку што можело да се заклучи од неговото однесување на судењето. Сепак, поимот „баналност на злото“ ја надживеал контроверзијата. Денес се користи за да се објасни како обичните луѓе учествуваат во системски неправди, од бирократското спроведување на депортации до оправдувањето со зборовите „само си ја работев работата“.

Вистината и лагата во политиката

Помалку познати, а можеби и најактуелни денес, се нејзините есеи за вистината. Во „Вистина и политика“ (1967) и „Лагата во политиката“ (1971), есеј напишан по објавувањето на тајните документи на Пентагон за Виетнам, Арент предупредува дека најголемата опасност не е само во тоа што луѓето ќе поверуваат во лаги. Опасноста е и во тоа што ќе престанат да веруваат во што било и ќе ја изгубат способноста да ја разликуваат вистината од лагата. Не е случајно што по 2016 година нагло пораснал интересот за „Потеклото на тоталитаризмот“, а името на Арент станало неизбежно во дебатите за дезинформациите и популизмот.

Жена во машкиот свет на филозофијата

Арент била првата жена што предавала како редовна професорка на Принстон, но не сакала да ја нарекуваат филозофка. Велела дека се занимава со политичка теорија. Не се идентификувала ниту како феминистка и сметала дека „женското прашање“ не е нејзина тема. Сепак, нејзиниот живот е приказна за жена која во претежно машката интелектуална средина ги отворала прашањата за кои подоцна расправале и генерации мислители. Филмот „Хана Арент“ (2012) на Маргарете фон Трота ја врати нејзината приказна на големото платно, фокусирајќи се токму на периодот на најголемата контроверзија — судењето на Ајхман.

Арент починала на 4 декември 1975 година во Њујорк, на 69-годишна возраст. На нејзината работна маса останал недовршениот ракопис на „Животот на умот“.

Зошто Арент е важна денес?

Затоа што го поставува прашањето што најмалку сакаме да си го поставиме: што правиме ние додека другите вршат неправда? Нејзината мисла не дозволува удобно оправдување. Ако злото може да биде банално, тогаш одговорноста не е само кај чудовиштата, туку и кај секој што молчи, потпишува и „само ја врши работата“. Во време на војни, бегалски кризи и политика заснована на лаги, Хана Арент не е само дел од историјата на филозофијата, туку и нејзина современа соговорничка.