„Уште колку жени треба да бидат убиени за да се демонтира овој систем поволен за насилници, а погубен за жените?“, прашуваат трите мрежи во заедничка реакција по последните случаи на насилство врз жени во Македонија.
Тие предупредуваат дека јавноста повторно ги гледа вестите за брутално насилство, ги поставува истите прашања и бара одговори од институциите, додека кај жените, наместо чувство на сигурност, останува стравот дека можат да бидат следните жртви.
Во реакцијата се посочува дека по фемицидот на 17-годишната Билјана Кириќ во Богданци, за само една недела се случиле два обида за фемицид, во Охрид и во Битола. Во едниот случај осомничениот е на слобода со мерки на претпазливост, а во другиот избегал низ прозорец од полициска станица.
Организациите наведуваат дека годинава веќе се регистрирани седум фемициди и дека Македонија е трета во Европа според стапката на убиства на жени од интимни партнери.
Според нив, секоја потценета закана, несоодветна проценка на ризикот и пропуштена заштитна мерка мора да се разгледува во контекст на овие податоци.
За случајот во Охрид бараат притвор и проверка на евентуално влијание врз институциите
Во реакцијата детално се анализира нападот врз 26-годишна жена во Охрид.
Според соопштението на МВР на кое се повикуваат организациите, нападот продолжил и по запирањето на автомобилот, при што жената изгубила свест и се здобила со тешки телесни повреди.
Против осомничениот е поднесена кривична пријава за „тешка телесна повреда“, а по барање на обвинителството судот определил мерки на претпазливост.
Трите мрежи бараат објаснување врз основа на кои докази и околности е направена ваквата правна квалификација, дали било испитано постоењето намера за лишување од живот и врз каква проценка е донесена одлуката дека мерките на претпазливост се доволни за безбедноста на повредената жена.
Особено инсистираат да се испитаат јавно изнесените наводи за можно влијание на семејството на осомничениот.
Според медиумските информации и обраќањето на мајката на повредената жена, мајката на осомничениот е поранешна претседателка на Државната комисија за спречување на корупцијата, а неговиот татко е инспектор во Управата за јавни приходи.
Организациите нагласуваат дека овие функции сами по себе не докажуваат вмешаност, но бараат независна истрага за наводите дека била побарана помош за прикривање на настанот и дека постоеле обиди за влијание врз медицинската документација.
„Јавната функција, партиската блискост и пристапот до институциите не смеат да станат семејни ресурси за избегнување одговорност“, наведуваат организациите.
Тие предупредуваат дека нееднаквата моќ станува особено опасна кога жената има причина да стравува не само од насилникот, туку и од мрежата што потенцијално може да застане зад него.
Во Битола жената е во засолниште, а осомничениот избегал од полиција
Во вториот случај, во Битола, 21-годишна жена пријавила долготрајно насилство, закани со убиство и давење.
Според информациите наведени во реакцијата, осомничениот избегал низ прозорец од полициската станица, а жената е сместена во засолниште.
Организациите оценуваат дека е недозволиво жртвата да мора да го ограничува сопствениот живот за да преживее, додека институцијата задолжена да ја заштити не успеала да го задржи осомничениот во своите простории.
Тие бараат итно пронаоѓање на лицето, јавно утврдување на околностите на бегството и проверка на можните пропусти кај полициските службеници и нивните претпоставени.
Проверка и на институционалното постапување пред фемицидот во Богданци
Мрежите бараат целосна проверка и на институционалното постапување пред убиството на 17-годишната Билјана Кириќ во Богданци.
Особено внимание, според нив, мора да се посвети на претходните пријави и закани и на прашањето дали надлежните органи ги презеле сите законски предвидени мерки за проценка на ризикот и заштита.
За секој утврден пропуст бараат индивидуална и институционална одговорност.
Тие посочуваат дека политичките изјави оти „никој не е над законот“ мора да бидат проследени со конкретно постапување што јавноста може да го провери.
Според нив, префрлањето на одговорноста меѓу полицијата, обвинителството, судовите и политичките партии го одржува системот во кој сите декларативно изразуваат загриженост, но никој не презема целосна одговорност.
Седум конкретни барања до институциите
Мрежата за заштита од дискриминација, Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство и Платформата за родова еднаквост упатуваат седум барања:
1. Итен предлог за притвор во Охрид. Од ОЈО Охрид бараат да поднесе предлог за определување притвор за осомничениот, со образложување на законските основи и земање предвид на сериозноста на нападот, ризикот од повторување на насилството и можноста за влијание врз жртвата, сведоците и доказите. Бараат да се истражи улогата на сите лица за кои постојат наводи дека учествувале во насилството, му помагале на осомничениот, се обиделе да го прикријат настанот или вршеле притисок врз жртвата, сведоците, здравствените работници и институциите. За секоја утврдена вмешаност бараат кривична или друга законска одговорност, без оглед на семејните врски, јавните функции и политичката припадност.
2. Пронаоѓање на осомничениот во Битола. Бараат итно лоцирање на осомничениот, јавно утврдување на околностите и пропустите што го овозможиле неговото бегство од полициската станица, како и дисциплинска, а доколку има законски основи и кривична одговорност за полициските службеници задолжени за неговото обезбедување. Одговорност бараат и од нивните претпоставени, доколку се утврдат пропусти во раководењето и надзорот.
3. Истрага за пропустите во Богданци. Бараат целосна проверка на институционалното постапување пред фемицидот, особено по претходните пријави и закани, со утврдување одговорност за секој пропуст.
4. Долгорочна заштита на жените. Инсистираат на непосредна, координирана и долгорочна заштита на жените изложени на насилство, достапна правна и психосоцијална поддршка и стабилно финансирање на специјализираните услуги.
5. Законски измени без антиродови условувања. Бараат неопходните законски измени да се придвижат без одложување, без антиродови условувања и без отстапување од стандардите на Истанбулската конвенција.
6. Санкции за оправдување на насилството. Бараат соодветно санкционирање на лицата што упатуваат јавни пораки со кои се оправдува насилството или се промовира дискриминација врз жените.
7. Одговорно медиумско известување. Апелираат медиумите доследно да ги почитуваат професионалните стандарди, да ги преиспитуваат односите на моќ, да ги разобличуваат оправдувањата за насилството и да ги штитат приватноста и достоинството на жртвите.
„Одговорноста е системска, политичка и колективна“
Во вториот дел од реакцијата, организациите нагласуваат дека насилството врз жените не може да се разгледува изолирано од општествените односи и нееднаквата распределба на моќта.
Тие оценуваат дека одговорноста за сегашната состојба е системска, политичка и колективна и произлегува од длабоко вкоренетата мизогинија и од третирањето на женската слобода како нешто за кое одлучуваат мажот, семејството, институцијата или политичката партија.
Според нив, насилството се потхранува во општество што ја романтизира љубомората, ја оправдува контролата врз жените, ја надгледува нивната сексуалност и од нив бара да трпат за да ги зачуваат семејството, угледот и достоинството на другите.
Фемицидот го опишуваат како краен израз на нееднаквоста и на уверувањето дека мажот има право да располага со животот на жената, да ја казни кога ќе го одбие или да ја спречи да замине.
Колективната одговорност, според организациите, се манифестира преку премолчување на заканите, оправдување на насилниците, обвинување на жените и подготвеност нивната безбедност да се жртвува за зачувување на постојните односи на моќ.
Таа одговорност, нагласуваат, е особено голема кај носителите на јавни функции, институционален авторитет и медиумски простор.
Критики кон Мицкоски, верските авторитети и медиумите
Организациите упатуваат директни критики и кон премиерот Христијан Мицкоски, верски авторитети и дел од медиумите.
Во реакцијата се наведува дека кога премиерот го нарекува семејното насилство „мал престап“, од позиција на највисока извршна власт ја минимизира неговата сериозност.
Одговорност им припишуваат и на верските авторитети, меѓу кои го наведуваат епископот Јаков, за кого оценуваат дека го користи својот јавен простор за мобилизација против родовата еднаквост.
Критики упатуваат и кон медиумите што, според нив, обезбедуваат простор и јавна легитимност на личности што ја оправдуваат контролата врз жените, промовираат „машки надзор“ и поттикнуваат насилство, при што во реакцијата ги споменуваат и „Богоевци“.
Трите мрежи сметаат дека кога политичкиот врв го минимизира насилството, верски авторитети ја напаѓаат родовата еднаквост, а во јавноста се оправдува машката контрола, овие пораки меѓусебно се зајакнуваат.
Така, според нив, се создава средина во која жената постојано мора да објаснува зошто одбила, зошто заминала, зошто возвратила и зошто не молчела, наместо во центарот на вниманието да биде одговорноста на насилникот.
„Семејните вредности“ не смеат да бидат оправдување за нееднаквоста
Организациите остро го критикуваат и разбирањето на семејните вредности во кое, како што наведуваат, зачувувањето на машкиот авторитет станува поважно од слободата и безбедноста на жената.
Тие укажуваат дека од жените се очекува да обезбедуваат неплатена грижа, да ги одржуваат домаќинствата и да ја преземаат одговорноста за семејната стабилност, а истовремено располагаат со помала економска моќ и помалку слобода во одлучувањето.
Кога жените ќе ја оспорат ваквата положба, според реакцијата, се соочуваат со обвинувања дека го растураат семејството и го загрозуваат општеството.
„Правото на жените на живот, слобода и еднаквост не смее постојано да се поставува како прашање за кое шовинистите добиваат можност да преговараат“, наведуваат организациите.
Тие ги поврзуваат антиродовите наративи со, како што ја нарекуваат, „фашистичка логика“ што се препознава во величањето на хиерархијата, наметнувањето „природни“ улоги и барањето женското тело, труд и живот да бидат ставени во служба на семејството, нацијата и авторитетот.
Според нив, барањата за бришење на родот од законите и јавните политики ја поткопуваат можноста овие нееднаквости воопшто да бидат препознаени, именувани и отстранети.
Барање до Владата и Собранието да се определат за безбедноста на жените
Во завршницата на реакцијата, трите мрежи нагласуваат дека индивидуалната и системската одговорност не се исклучуваат.
Одговорноста за извршеното насилство е кај сторителот, додека одговорноста за неговото оправдување, нормализирање и неказнување се протега пошироко низ институциите и општеството.
Според организациите, системската одговорност не смее да ја намали индивидуалната, туку мора да овозможи да се утврди кој го извршил нападот, кој ја потценил опасноста, кој пропуштил да обезбеди заштита и дали некој ја употребил својата моќ за да овозможи неказнивост.
„Крајно време е Собранието и Владата да заземат став дали градиме држава безбедна за жени или држава што наоѓа изговори да оправда насилство“, порачуваат Мрежата за заштита од дискриминација, Платформата за родова еднаквост и Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство.
