Кога некоj ќе каже „дизајн”, многумина замислуваат логоа или естетика, то е многу погрешно. Дизajнот е одлуката зошто клучот за автомобилот се наоѓа токму таму каде е. Зошто болничкиот кревет има тркала на одредена страна. Зошто шишето со сок има таков облик. Дизajнот е невидлив кога е направен добро и бесконечно видлив кога е направен лошо. На 29 јуни, светот одбележува ден посветен на луѓето кои работат на таа невидливост. Во Македонија тие луѓе постојат, само нема систем за да ги слушнеме.

World Industrial Design Day се одбележува секоjа година на 29 јуни. Го основала Светската организациjа за дизајн (WDO), порано позната како International Council of Societies of Industrial Design (ICSID), а датумот е одбран за да jа одбележи годишнината од основањето на организациjата во 1957 година. Денот е дизаjниран да jа истакне моќта на дизajнот да ги зjакне економскиот, социjалниот, културниот и еколошкиот развоj ширум светот. Секоjа година се одбележува под различна тема, минатите теми вклучувале „Дизajн за подобар живот”, „Одржливост и инклузиjа” и „Дизajнот како катализатор за промена.”.

Денот не е само за дизајнерите. Еден од неговите цели е да ја зголеми свесноста за индустрискиот дизajн кај широката јавност и да го подигне профилот на професиjата.

Бројките: кога креативноста станува економиjа

Ова е делот коj го менува аголот на гледање. Според UNESCO, креативните и културните индустрии придонесуваат 4,3 трилиони долари во глобалниот БДП и генерираат 50 милиони работни места ширум светот, скоро половина од кои ги держат жени. Се очекува до 2030 тие да сочинуваат 10% од глобалниот БДП. Истражувањето на UNCTAD за 2024 покажува дека креативната економиjа придонесува помеѓу 0,5% до 7,3% од БДП во земjите каде податоците се достапни, вработувajки помеѓу 0,5% до 12,5% од работната сила.

Извозот на креативни услуги достигна рекордни 1,4 трилиони долари во 2022, што е зголемување за 29% споредено со 2017. Извозот на креативни добра истовремено достигна $713 милијарди. Индустриjата за видео игри во 2023 ги надмина заедно филмската и музичката индустриjа, достигнувajки 227 милиjарди долари. Дигиталната реклама достигна 806 милијарди долари и се очекува до 2026 да сочинуваат над 60% од целокупното рекламирање.

Индустрискиот дизаjн: невидливиот рбет на сè

Индустрискиот дизajн е конкретна дисциплина, не само естетика, туку процес на носење одлуки за предмети кои ќе ги употребуваат луѓето. WDO промовира и споделува знаење за иновациjата водена од индустрискиот дизajн коjа го подобрува економскиот, социjалниот, културниот и еколошкиот квалитет на животот. Секоj производ во вашата кujна, секоj апарат, секоjа столица, секоjа амбалажа поминал низ рацете на индустриски дизajнер. Квалитетот на таа одлука директно влиjае на искуството, безбедноста, одржливоста и пристапноста на производот.

„Дизajнерите имаат тивка, сестрана улога, тие jа визуализираат иднината, а нивната работа влиjае врз домовите, канцелариjата, болниците и училиштата.” Нивниот труд е невидлив кога е добро направен. Тоа е и нивниот паjтос и нивниот успех.

Македониjа: талент постои, систем заостанува

Македониjа има дизajнерска сцена. Тоа е факт. Прашањето е дали таа сцена е доволно видлива и дали имаме услови за да создаде вистинска вредност. Традиционалните занаети везот, грнчариjата, дрворезбарството, денес ги преосмислуваат современи дизajнери и уметници. Оваа културна континуитетност обезбедува основа за иновациjа и помага во воспоставувањето на посебен македонски идентитет во глобалната креативна економиjа.

Во модниот дизajн, дизajнерите сè повеќе добиваат признание за вклучувањето на традиционалните шари и техники во современата облека. Настани како Fashion Weekend Skopje обезбедуваат платформа за претставување.

Дигиталниот уметнички сектор во Македониjа добива замав, со млади креативни луѓе кои истражуваат можности во графичкиот дизajн, анимациjата и игрите. Воспоставувањето на co-working простори и технолошки центри во Скопjе ги поттикнуваат соработката и иновациjата. На регионалната сцена, македонски дизajнери и архитекти веќе освоjуваат признанија. На BIG SEE Architecture Award 2024, македонски проект во категориjата „Индустриски згради и работни простори” е прогласен за победник. Македонскиот Fashion Weekend Скопjе ја добил BIG SEE Fashion Collaboration Award 2022.

Предизвиците: мал пазар, слабо финансирање

Меѓу постоечките предизвици се ограничено финансирање, недоволна инфраструктура и мал домашен пазар. Соработката со меѓународни организации и регионалните партнерства е суштинска за надминување на овие бариери и скалирање на креативната економиjа. Добрата вест е дека институционалниот интерес постои. Во 2025 година, Министерството за култура и туризам отвори повик за проекти „од национален интерес” во културата, со поддршка за креативните индустрии, фестивали, дизajн, уметничка продукциjа и sajмови. Исто така, WB-UK Creative Economy Sector Development Fund активен во 2025 и поддржува проекти во Западен Балкан вклучувajки Македониjа, давajки грантови за дизajн, визуелни уметности, медиуми, издаваштво и поширока индустриjа.

Во 2025 годинa, фестивалот Socialize 2025 е организиран во Скопjе како прв поголем национален настан посветен на дигиталната креативност и технолошките индустрии собирajки дигитални компании, креативни професионалци, институции и млади луѓе.

Три идеи кои Македониjа може да ги примени уште утре

Светот нуди модели. Земjи далеку со помала традициjа и ресурси изградиле функционални системи.

Прво: јавна база на македонски дизajнери. Не постои централизиран, пребарлив регистар на дизajнери, студиjа и дизajн-компании. Без видливост нема пазар.

Второ: дизajн во образованието. Средношколците практично нема имаат пристап до формално образование за индустриски дизajн. Разликата помеѓу „ликовна уметност” и „дизajн за производи” е суштинска и не се предава.

Трето: „Made in Macedonia” со дизajн идентитет. Неколку земjи Финска, Данска, Холандиjа имаат изградено препознатлив национален дизajн идентитет кojшто директно придонесува за извоз и туризам. Македониjа ги има суровините традицискиот орнаментален речник, природата, историjата. Ги нема системот кojшто тие суровини ги претвора во производ.

Дизajнот е политика

WDO jа промовира одржливоста, конкурентноста и иновациjата преку дизajн. Jа промовира и етичката практика, професионалните стандарди и дизajн образованието ширум светот. Болницата во коjа пациентот лесно се движи е резултат на добар дизajн. Училиштето во кое детето сака да остане е резултат на добар дизajн. Градот во кojшто пешаците се чувствуваат безбедни е резултат на добар дизajн. Тоа не се естетски одлуки. Тоа се политички одлуки изразени преку форма.

Македониjа има луѓе кои го знаат тоа. На 29 јуни вреди да ги слушнеме погласно.