Европа направи нов чекор кон воведување дигитално евро — нова форма на јавни пари што би постоеле електронски, но би ја имале истата вредност како физичкото евро. Европскиот парламент на 9 јули 2026 година даде поддршка да почнат преговорите со земјите членки за создавање дигитално евро, со што проектот излезе од фазата на долгорочна идеја и влезе во конкретна законодавна и техничка постапка.

Тоа не значи дека дигиталното евро веќе е пуштено во употреба, ниту дека Европската централна банка донела конечна одлука да го издаде. Доколку законската рамка биде усвоена во текот на 2026 година, ЕЦБ планира во втората половина на 2027 година да почне дванаесетмесечен пилот-проект. Првото можно официјално издавање се споменува за 2029 година, но само ако системот биде оценет како безбеден и потребен.

Што е дигитално евро?

Наједноставно кажано, дигиталното евро би било електронска верзија на банкнотите и монетите. Едно дигитално евро би имало иста вредност како едно физичко евро, но наместо во класичен паричник, би се чувало во дигитален паричник или платежна сметка, достапна преку мобилен телефон, картичка или друг одобрен уред.

Но, тоа не е исто што и парите што денес ги гледаме во мобилното банкарство. Парите на тековна сметка се побарување од комерцијална банка, додека дигиталното евро би било директна форма на пари на централната банка — слично како банкнотите, само во дигитална форма.

Дигиталното евро не би било криптовалута, биткоин или стабилна криптомонета. Неговата вредност нема да зависи од берзи, приватни компании или алгоритми, туку би била официјална јавна валута, поддржана од Европската централна банка. Нема да носи камата, бидејќи целта не е да биде инструмент за штедење или инвестирање, туку средство за плаќање.

Плаќање и без интернет

Една од клучните идеи е дигиталното евро да може да се користи и онлајн и офлајн. Тоа значи дека две лица би можеле да извршат трансакција и без интернет или мобилен сигнал, преку два одобрени уреди. Според моделот што се разгледува, деталите за офлајн трансакцијата би им биле познати само на испраќачот и примачот, со приватност слична на готовината.

Сепак, тоа не значи целосна анонимност. Банките и платежните институции ќе мора да го утврдуваат идентитетот на корисниците и да ги применуваат правилата против перење пари, финансирање тероризам и измами. ЕЦБ тврди дека нема директно да може да ги поврзува платежните податоци со конкретен корисник, но посредниците ќе продолжат да вршат законски контроли.

Дигиталното евро, според предложениот модел, нема да биде „програмабилна валута“ со која централната банка би одредувала каде и за што смеат да се трошат парите. Не би имало рок на траење и не би можело да се ограничи само на одредени производи, продавници или географски области.

Зошто Европа го прави ова?

Причината не е само технолошка. Во заднина е прашањето кој ја контролира платежната инфраструктура преку која Европејците секојдневно плаќаат.

Според ЕЦБ, околу две третини од картичните трансакции во еврозоната се обработуваат преку меѓународни картични системи, а 13 од 21 земја во еврозоната немаат сопствен национален картичен систем. Дигиталното евро треба да создаде европска јавна платежна инфраструктура, да ја намали зависноста од странски системи и да ја зајакне конкуренцијата.

Во исто време, ЕУ сака да спречи приватни дигитални пари, особено доларски стабилни криптомонети, во иднина да преземат значаен дел од дигиталните плаќања во Европа. Затоа дигиталното евро е и финансиски, и технолошки, и геополитички проект.

Каде е Македонија во оваа приказна?

Македонија не е членка на Европската Унија и не е дел од еврозоната, но промената е значајна и за нас. Денарот е самостојна валута, но неговата стабилност со децении се одржува преку стабилен курс во однос на еврото. Монетарната политика на Народната банка е насочена кон стабилноста на денарот, а курсот е врзан прво за германската марка, а потоа за еврото, уште од 1995 година.

Македонскиот финансиски систем веќе е силно поврзан со европската платежна инфраструктура. Земјата стана дел од СЕПА, а македонските банки почнаа да извршуваат СЕПА-трансакции на 7 октомври 2025 година, што треба да ги направи трансферите во евра кон европските земји побрзи и поевтини од класичните меѓународни дознаки.

Паралелно, во Македонија се гради и систем за инстант плаќања според стандардите на европскиот систем ТИПС. Народната банка најавува плаќања во денари во реално време, 24 часа дневно и седум дена во неделата, со воведување планирано до крајот на 2026 година.

Тоа значи дека Македонија ја модернизира домашната платежна мрежа токму во период кога ЕУ гради нов систем за дигитални пари. СЕПА, инстант плаќањата и дигиталното евро не се ист проект, но се дел од истата поширока трансформација: побрзи, поевтини и технолошки поврзани плаќања.

Дали граѓаните во Македонија ќе можат да користат дигитални евра?

Македонските граѓани нема автоматски да добијат право трајно да чуваат дигитални евра само затоа што земјата е дел од СЕПА или кандидат за членство во ЕУ. Според моделот што го разгледува ЕЦБ, жители на земји надвор од еврозоната би можеле привремено да користат дигитално евро при посета на земја од еврозоната, преку европски давател на платежни услуги.

Можно е и трговци надвор од еврозоната да добијат право да примаат дигитални евра од европски туристи. Но, трајниот пристап за жители на држави што не се членки на ЕУ, како Македонија, би барал посебен договор меѓу Европската Унија и државата, како и дополнителен аранжман меѓу ЕЦБ и домашната централна банка.

За граѓаните, најголемата потенцијална корист би била кај патувањата, онлајн купувањето, работата со европски компании и примањето средства од членови на семејството во странство. Ако Македонија добие поширок пристап, дигиталното евро би можело да овозможи побрзо плаќање без повеќе посредници и без посебни национални платежни апликации.

Но, тоа не значи дека сите трошоци ќе исчезнат. Ако примачот сака дигиталните евра да ги претвори во денари или да ги префрли на домашна банкарска сметка, може да останат курсни разлики и надоместоци. Затоа дигиталното евро не треба да се претставува како бесплатна замена за сите девизни дознаки.

Можност за компаниите, ризик за денарот

За македонските компании, особено во туризмот, електронската трговија и извозот на услуги, можноста да примаат дигитални евра би можела да значи побрза наплата и помала зависност од меѓународните картични системи. Европските туристи би можеле директно да плаќаат од своите дигитални паричници, доколку таков модел биде дозволен со договорите за трети земји.

Но, тука се отвора и најважното прашање за Македонија: што ќе значи дигиталното евро за денарот?

Еврото веќе има силна улога во македонската економија — во штедењето, цените на недвижностите, договорите и меѓународните плаќања. Ако дигиталниот пристап до евро стане премногу лесен и траен, тоа може дополнително да ја зголеми неговата употреба и да ја засили неформалната евроизација.

Доколку граѓаните добијат можност лесно да чуваат дигитални евра, дел од средствата би можеле да се префрлат од домашните банкарски депозити кон дигитални пари поддржани од ЕЦБ. Тоа би можело да ја намали депозитната основа на банките и да влијае врз начинот на кој се финансираат кредитите.

Токму затоа ЕЦБ најавува дека пристапот за трети земји ќе биде постепен, со лимити и заштитни механизми против заменување на домашните валути со дигиталното евро. За Македонија, евентуалниот договор не би бил само техничко прашање, туку одлука со последици врз монетарната политика, банкарскиот систем и позицијата на денарот.

Дигиталното евро не ја заменува готовината

Европските институции инсистираат дека дигиталното евро треба да биде дополнување, а не замена за банкнотите и монетите. Тоа е важно и за Македонија, бидејќи дел од граѓаните немаат паметен телефон, стабилен интернет или доволно дигитални вештини. Офлајн плаќањето и физичката картичка можат да помогнат, но не можат целосно да ги заменат готовината, банкарските филијали и човечката поддршка.

За Македонија најважното прашање не е дали дигиталното евро ќе се појави, туку дали државата ќе биде подготвена кога тоа ќе се случи. Народната банка, Министерството за финансии, банките и платежните институции ќе треба навреме да утврдат под кои услови граѓаните и компаниите би можеле да го користат, како ќе се врши конверзијата со денарот, кој ќе ги покрива трошоците и како ќе се заштитат личните податоци и финансиската стабилност.

Дигиталното евро, ако биде воведено, нема веднаш да го промени секојдневието во Македонија. Но, може постепено да го промени начинот на кој плаќаме, примаме пари од странство, купуваме онлајн и работиме со европски партнери.

А за денарот, тоа ќе биде тест: како да остане стабилен и релевантен во економија што станува сè подигитална и сè повеќе поврзана со еврото.