На 3 јуни светот го одбележува Светскиот ден на велосипедот, прогласен од Обединетите нации во 2018 година. Над милијарда велосипеди циркулираат на планетата, Холандија има повеќе велосипеди отколку луѓе, а во Македонија во 2025 година за прв пат беше изработен правилник за велосипедска инфраструктура. Прв пат во земја каде велосипедите постојат уште од 1890 година и тоа кажува многу.

Пред педалите: Човекот кој го измислил велосипедот поради коњи

Приказната за велосипедот не почнува со спорт или еколошка свест. Почнува со глад и мртви коњи. Во 1817 година, германскиот барон Карл фон Драис го изумил она што тогаш го нарекол „Дрезина”, претходник на денешниот велосипед. Возилото немало педали, возачот се движел со тркалање на нозете по земјата, а тежело речиси 23 килограми.

Причината за изумот е поретко спомнувана. Во 816 година, по ерупцијата на вулканот Тамбора во Индонезија, Европа доживеала „година без лето”. Реколтите пропаднале, коњите масовно умирале од глад, а луѓето останале без основното транспортно средство. Фон Драис измислил алтернатива на коњот. Велосипедот, во својата прва форма, бил роден од климатска катастрофа.

Од дрвена играчка до машина на слободата

Во 1839 година, шкотскиот ковач Кирпатрик Меклалан е општо прифатен како пронаоѓач на првиот велосипед со педали. Но вистинската револуција дошла подоцна, со т.н. „пени-фартинг” велосипедот во 1870-тите години: огромен преден тркал, мал заден, и возач кој седел три метри над земјата. Брзо, впечатливо и неверојатно опасно.

Безбедниот велосипед со два тркала со еднаква големина и синџир се pojавил во 1885 година, а со него дошло нешто неочекувано: ослободувањето на жените. Во 1890-тите години, велосипедот им овозможил на жените да се движат самостојно, без придружба, надвор од домот. Суфражетките во Велика Британија и САД возеле велосипеди како политички чин. Активистката Сузан Б. Антони рекла дека велосипедот направил повеќе за еманципацијата на жените отколку кој и да е друг предмет во светот.

Бројките кои го прикажуваат светот какол треба да биде

Велосипедите ги надминуваат автомобилите по број на глобално ниво, со над милијарда велосипеди во употреба. Тие не произведуваат емисии и се едно од најенергетски ефикасните превозни средства: користат помалку енергија по изминат километар отколку пешачењето. Холандија има 17 милиони жители и над 23 милиони велосипеди. Холандското кралско семејство има долга традиција на велосипедизам и редовно се pojавува на јавни настани на велосипед.

Велосипедот е прогласен за официјален ден на ОН со резолуцијата А/РЕС/72/272, усвоена на 12 април 2018 година со поддршка на сите 193 земји-членки, без ниту едно воздржано гласање. Тоа е еден од ретките случаи на целосна консензуа на ОН.

Најбрзата измерена брзина на велосипед е 296 километри на час. Најдолгиот тандем велосипед имал 35 седишта и 20 тркала, и бил долг околу 20 метри. Постои и велосипед изработен целосно од бамбус, кој е поцврст од челик по единица тежина. Во Гана, локалните производители од бамбус прават велосипеди кои се продаваат ширум светот. Во Копенхаген, 62 отсто од жителите возат велосипед до работа секојдневно, и тоа не само во лето, туку и во месеци кога температурите паѓаат под нула.

Македонија и велосипедот: 135 години, а правилникот сè уште чека

Велосипедизмот во Македонија започнува со појавата на првите велосипеди во Скопје и Битола околу 1890 година. Во 1924 година е формиран велосипедскиот клуб „Пелистер” во Битола, а потоа и клубови во Скопје, Куманово и Велес. Значи, Македонија има велосипедска традиција подолга од еден век. Сепак, до денес, земјата сè уште нема официјално усвоен правилник за велосипедска инфраструктура.

Во септември 2025 година, Министерството за транспорт во соработка со граѓанскиот сектор го изработи предлог-правилникот за планирање, проектирање, изградба и одржување на велосипедска инфраструктура. Претставникот на граѓанскиот сектор Арсовски Петровски на презентацијата изјавил дека се надева „дека набрзо ќе се донесе, дека законската постапка брзо ќе оди”, потврдувајќи дека Македонија е една од трите земји во Европа каде сè уште не постои ваков правилник.

Поентата е горчлива: додека Копенхаген изградил 390 километри велосипедски патеки и Амстердам планира да ги отстрани половина од паркинг местата за автомобили за да направи простор за велосипеди, Македонија допрва ја завршува законската постапка за нешто што Европа го зема здраво за готово.

Во Скопје се одржуваат „Критични маси” секоја последна среда во месецот, организирани собири на велосипедисти кои со своето присуство на улиците го потврдуваат правото на велосипедистите на градскиот простор. Тоа е убаво. Но прашањето е зошто во 2026 година велосипедистите мора да организираат собири за да потсетат дека постојат.

„НаТочак”: Граѓаните кои не чекаат на институциите

Додека институциите со децении одолговлекуваат, граѓаните одамна почнале сами. Граѓанската иницијатива „НаТочак” веќе втора деценија врши промоција на велосипедизмот во Скопје и Македонија. Нивниот пристап е конкретен и без патетика: пријавуваат инфраструктурни проблеми, испраќаат предлози до градоначалници, организираат настани и во август 2025 година доставија документ со 10 конкретни чекори до идните градоначалници за пешачко и велосипедско Скопје во периодот 2025-2029.

„НаТочак” е јасна и за субвенциите: ги поддржуваат само ако резултираат со реален велосипед во рацете на граѓаните, не со билборди на кои пишува „Возете точак”.

Паралелно, велосипедскиот караван „Скопје на точак”, организиран под покровителство на Град Скопје, повлекол над 1.700 велосипедисти на улиците, пренесувајќи порака дека заштитата на животната средина поттекнува од сите кои живеат во градот, исто како во минатото кога во Скопје секој втор граѓанин имал велосипед. Две иницијативи, иста порака: Скопје може да живее на точак. Само треба некој да им верува.

Зошто велосипедот е политичко прашање

Светскиот ден на велосипедот не е само прослава на две тркала и синџир. Тоа е потсетник дека изборот на транспорт е политички избор: за чистота на воздухот, за достапност на мобилноста за сиромашните, за јавното здравје и за климата. Разликата во стапките на велосипедизам меѓу земјите не се објаснува примарно со географија или клима. Истражувањата постојано покажуваат дека разликата се должи на инвестиции во инфраструктура, урбана густина и национални политики.

Скопје нема клима различна од Виена. Нема топографија различна од Копенхаген. Она што го нема е политичка волја да се направи возењето велосипед безбедно, удобно и нормално. Не херојски чин, не еколошки гест, само нормален начин да се стигне од А до Б.

Денес, на 3 јуни, возете велосипед ако можете. А утре, прашајте го вашиот локален политичар зошто велосипедската патека пред вашиот блок е паркинг.