Понекогаш имате чувство дека во собата има уште некој, дека темна силуета ви се приближува или дека нешто ве притиска врз градите. Иако искуството изгледа застрашувачки реално, станува збор за познат феномен наречен парализа при спиење.

Според невронаучникот Баланд Џалал од Харвард, до еден од пет луѓе во текот на животот доживува ваква епизода. Тој со години ја истражува состојбата, која може да трае само неколку секунди, но да остави впечаток дека поминало многу повеќе време.

Во интервју за „Гардијан“, Џалал раскажува дека и самиот како тинејџер доживеал нешто што му изгледало како натприродна појава. Лежел во креветот, не можел да се движи и имал впечаток дека го напаѓа дух.

Искуството било толку силно што го поттикнало да го проучува човечкиот мозок и да се обиде научно да објасни зошто луѓето понекогаш гледаат и чувствуваат работи што не се присутни.

За време на фазата РЕМ, кога најчесто сонуваме, мозокот привремено ја ограничува активноста на поголемиот дел од мускулите. Овој природен механизам нè спречува физички да ги изведуваме движењата што ги сонуваме.

Парализата при спиење настанува кога свеста почнува да се враќа, но мускулната неподвижност карактеристична за РЕМ-фазата сè уште не престанала.

Човекот може да има впечаток дека е целосно буден, иако дел од мозочната активност сè уште е поврзан со сонувањето.

Токму затоа понекогаш се појавуваат необични сензации: чувство на туѓо присуство, гласови, сенки, притисок врз телото или впечаток дека некој стои покрај креветот.

Џалал објаснува дека мозокот се обидува да ја протолкува неподвижноста. Кога човек не може да се движи или да зборува, може да почувствува опасност, а стравот дополнително ги засилува необичните доживувања.

Во различни култури оваа состојба низ историјата добивала различни објаснувања. Луѓето ја поврзувале со духови, демони и други натприродни суштества, токму затоа што доживувањето изгледа извонредно реално.

Но, современите истражувања ја објаснуваат како привремено преклопување на механизмите на спиењето и будноста.

Епизодите најчесто траат од неколку секунди до неколку минути и завршуваат спонтано. Самата состојба вообичаено не е опасна, иако може да предизвика силен страв.

Кај некои луѓе парализата се повторува, а стравот од нова епизода може да го наруши спиењето и дополнително да ја зголеми анксиозноста.

Џалал развива пристап што треба да им помогне на лицата кои често ја доживуваат состојбата. Наместо да се обидуваат насилно да го помрднат телото, тој препорачува да ги затворат очите, да се потсетат дека станува збор за привремена појава и да го насочат вниманието кон смирувачки мисли.

Мало пилот-истражување кај пациенти со нарколепсија покажало охрабрувачки резултати, но потребни се поголеми студии за да се потврди ефикасноста на пристапот.

Парализата при спиење е особено вознемирувачка кога човек не знае што му се случува. Разбирањето на феноменот може да помогне стравот да биде помал, а епизодите полесно да се поднесуваат.

Доколку состојбата се повторува често, предизвикува сериозно нарушување на сонот или е придружена со изразена дневна поспаност, се препорачува консултација со лекар.

Што е Нарколепсија?

Нарколепсијата е невролошка состојба каде вашиот мозок се бори да ги регулира нормалните модели на спиење. Замислете го тоа како прекинувачот за спиење на вашиот мозок е заглавен или се активира во неочекувани моменти.

Вашиот мозок нормално произведува хемикалија наречена хипокретин (исто така наречена орексин) која ви помага да останете будни преку ден. Кај повеќето луѓе со нарколепсија, мозочните клетки кои ја произведуваат оваа важна хемикалија за будење се оштетени или отсуствуваат. Без доволно хипокретин, вашиот мозок не може да одржува нормална будност, што доведува до ненадејни епизоди на спиење и други симптоми.

Состојбата обично се развива за време на тинејџерските години или раните дваесетти, иако може да се појави на било која возраст. Откако ќе започне нарколепсијата, тоа е доживотна состојба, но со соодветно лекување, повеќето луѓе можат ефикасно да ги управуваат своите симптоми.

Кои се симптомите на Нарколепсијата?

Симптомите на нарколепсијата може значително да варираат од личност до личност, и не секој доживува сите од нив. Главните симптоми често се развиваат постепено, поради што состојбата може лесно да се пропушти во почетокот.

Еве ги клучните симптоми на кои треба да внимавате:

• Прекумерна поспаност во текот на денот: Оваа неподнослива желба за спиење во текот на денот обично е првиот и најзабележлив симптом. Може да се чувствувате како да не сте спиеле денови, дури и по цела ноќ одмор.
• Напади на спиење: Ова се ненадејни, неконтролирани епизоди каде што заспивате за неколку секунди до неколку минути, честопати за време на активности како јадење, зборување или дури и возење.
• Катаплексија: Ова вклучува ненадејна слабост или парализа на мускулите предизвикана од силни емоции како смеа, изненадување или гнев. Колената може да ви се искриват, лицето може да ви се спушти или целосно да се срушите додека останувате свесни.
• Парализа на спиењето: Може да се најдете привремено неспособни да се движите или зборувате кога заспивате или се будите, што трае од неколку секунди до неколку минути.
• Хипнагогични халуцинации: Овие живи, честопати страшни соништа се јавуваат при заспивање или будење, и можат да се чувствуваат неверојатно реални.
• Растројан ноќен сон: Иронично, многу луѓе со нарколепсија имаат проблеми да останат заспани ноќе, често се будат.

Додека прекумерната поспаност во текот на денот влијае на речиси секого со нарколепсија, другите симптоми се помалку чести. Некои луѓе може да доживеат само еден или два дополнителни симптоми, додека други се справуваат со неколку.

Кои се видовите на нарколепсија?

Лекарите ја класифицираат нарколепсијата во два главни типа, во зависност од тоа дали доживувате катаплексија и вашите нивоа на хипокретин. Разбирањето на тој тип што го имате помага во насочувањето на одлуките за лекување.

Нарколепсија тип 1 (нарколепсија со катаплексија) вклучува и прекумерна поспаност во текот на денот и епизоди на катаплексија. Луѓето со овој тип обично имаат многу ниски или неоткриени нивоа на хипокретин во нивната цереброспинална течност. Оваа форма има тенденција да има потешки симптоми и често бара поинтензивно лекување.

Тип 2 нарколепсија (нарколепсија без катаплексија) вклучува прекумерна поспаност во текот на денот, но без епизоди на катаплексија. Нивоата на хипокретин се обично нормални или само малку намалени. Кај некои луѓе со Тип 2 може подоцна да се развие катаплексија, што би ја сменило дијагнозата во Тип 1.

И двата типа можат да вклучуваат спиење парализа, халуцинации и нарушен ноќен сон, иако овие симптоми се почести кај Тип 1. Вашиот лекар ќе го утврди типот што го имате преку студии на спиењето и понекогаш преку тестирање на цереброспиналната течност.