Годишната инфлација во еврозоната во септември се искачи на 3,8 отсто, од 3,2 отсто во август, потврди Евростат на 16 октомври. Најголем придонес во поскапувањето има енергијата, чии цени за една година пораснале за 18,9 отсто. Само еден ден подоцна, на 17 октомври, илјадници луѓе во Франција и Италија излегоа на улиците во знак на протест против сè повисоките трошоци за живот, а дел од протестите завршија со судири со полицијата. Европа ја дочекува зимата со недоволно полни складишта за гас, поскапи кредити и економија што едвај бележи раст.
Податоците на Евростат покажуваат колку е изразен придонесот на енергијата во растот на инфлацијата. Без неа, годишната инфлација во еврозоната во септември би изнесувала 2,3 отсто, што укажува дека значителен дел од поскапувањата се должат на горивата, електричната енергија и греењето. Енергијата придонела со 1,71 процентен поен во вкупната стапка на инфлација, а услугите со дополнителни 1,52 процентни поени. Ова е највисоката стапка на инфлација од септември 2023 година и ги изненади пазарите, кои очекуваа продолжување на трендот на смирување на цените. Италија бележи повисока инфлација од просекот во еврозоната: во септември таа достигна 4,1 отсто, наспроти 2,9 отсто во јули.
Коренот на проблемот е на Блискиот Исток. Од почетокот на војната меѓу САД, Израел и Иран, цената на природниот гас во Европа повеќе од двојно порасна, додека сериозните ограничувања на пловидбата и трговијата низ Ормутскиот Теснец предизвикаа дополнителен притисок врз цените на енергентите. Меѓу септември 2025 и септември 2026 година, нафтата поскапела за 65 отсто, дизелот за 45 отсто, а авионското гориво за 112 отсто. Според проценките, Европската Унија годинава потрошила дополнителни 100 милијарди евра за нафта и гас, додека дополнителните трошоци за енергија од 2022 година наваму надминале 900 милијарди евра. На 19 октомври, европскиот гас се тргуваше по речиси 88 евра за мегават-час, што е највисока цена од декември 2022 година.
Зима со недоволни резерви
Она што ја прави оваа есен особено ризична е недоволната исполнетост на складиштата со гас. На 12 септември, складиштата во ЕУ биле исполнети 68 отсто, наспроти 80 отсто на истиот датум минатата година. Тоа е најниското ниво за овој период од годината од 2011 година, кога почнале да се водат споредливи евиденции. Причината е речиси апсурдна: во текот на летото гасот бил поскап отколку што пазарите очекувале дека ќе биде во зима, па трговците имале помал економски поттик да ги полнат складиштата. Брисел веќе ги повика земјите членки да ја намалат потрошувачката, а аналитичарите предупредуваат дека студена зима, во комбинација со затворање на Ормутскиот Теснец, би можела речиси двојно да ги зголеми цените на течниот природен гас и да ја принуди Европа да се натпреварува со Азија за секоја испорака на американски гас.
Еврокомесарот за енергетика Дан Јоргенсен предупреди дека зимските месеци би можеле да бидат тешки поради „многу високите“ цени на нафтата и гасот, иако ги увери потрошувачите дека не се очекуваат прекини во снабдувањето. Домаќинствата веќе ги чувствуваат последиците. Меѓу февруари и септември 2026 година, цената на гасот за домаќинствата во главните градови на ЕУ пораснала во просек за 12 отсто, а цената на електричната енергија за 4,2 отсто. На бензинските пумпи во Лион, на 10 октомври, литар гориво чинел повеќе од 2,40 евра. Во Грција, каде што природниот гас учествува со значителен удел во производството на електрична енергија, цените на електричната енергија на берзата се искачија на највисоко ниво од 2023 година.
Каматите растат, економскиот раст забавува
Европската централна банка се обидува да ја стави инфлацијата под контрола со инструментот што ѝ стои на располагање – зголемување на каматните стапки. По подолг период на стабилни стапки, банката ги зголеми каматите во јуни и повторно во септември, кога главната каматна стапка достигна 2,65 отсто, а депозитната стапка 2,50 отсто. Следната одлука е закажана за 29 октомври, а пазарите засега во голема мера очекуваат пауза во зголемувањето. За домаќинствата со кредити со променлива каматна стапка, секое зголемување може да значи повисока месечна рата.
Проблемот е што каматните стапки растат во економија што речиси стагнира. Меѓународниот монетарен фонд во октомвриската прогноза очекува еврозоната годинава да порасне за само 1,1 отсто, а во 2027 година за 1,2 отсто. Фондот предупредува дека високите цени на енергијата и слабата доверба на потрошувачите го ограничуваат економскиот раст. Според проценките на ММФ, базичната инфлација во еврозоната ќе се врати на целните два отсто дури во средината на 2028 година. Европската комисија уште во мај ја намали прогнозата за економскиот раст на 0,9 отсто и предупреди дека, ако цените на енергијата не го достигнат врвот до крајот на 2026 година, растот би можел да се преполови.
Улицата не чека пролет
Незадоволството веќе добива конкретни облици. Во Франција, по неколку недели протести на учениците, 17 октомври беше ден на национална мобилизација против високите трошоци за живот. На улиците излегоа поранешни припадници на движењето „Жолти елеци“, ученици и студенти, климатски активисти, па дури и земјоделци. Во Марсеј, демонстранти нападнаа станица на општинската полиција уште пред почетокот на протестниот марш. Синдикатот ЦЖТ, кој ги поддржа протестите, бара повисоки плати и пензии, пониски цени и заштита на јавните услуги. Според францускиот министер за внатрешни работи Лоран Нуњез, тој ден биле уапсени речиси 1.800 луѓе, а повеќе од 500 полицајци, жандарми и пожарникари биле повредени. Сето ова се случува само шест месеци пред претседателските избори.
Италијанските медиуми веќе ја опишуваат оваа сезона како „есен на незадоволството“ за владата на Џорџа Мелони. По студентските протести, на улиците излегоа и превозниците и земјоделците. Здружението на превозници „Конфтраспорто“ се заканува со национална блокада, обвинувајќи ги високите цени на енергентите за состојбата што ја оценува како неподнослива. На југот на земјата се пријавени сериозни недостиг од гориво и празни полици во супермаркетите, а во Апулија студенти, превозници и земјоделци протестираа заедно. Економистката Вероника Де Романис од римскиот универзитет „Луис“ смета дека луѓето на улица ги изнесува комбинацијата од страв за иднината, геополитичката неизвесност и економските тешкотии.
А кај нас?
Македонија засега бележи поумерен раст на цените во споредба со еврозоната. Годишната инфлација во септември изнесуваше 2,7 отсто, по 2,3 отсто во јули и 2,6 отсто во август, додека храната и безалкохолните пијалаци за еден месец поскапеа за 0,5 отсто. Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека очекува земјата да биде меѓу оние со најниска инфлација во регионот и во Европа. За ограничување на поскапувањата делумно се користеа и државни мерки. Уште во април, Владата го намали ДДВ-то за горивата од 18 на 10 отсто и ги намали акцизите. Според регулаторот, без овие мерки бензинот би бил поскап за околу 8,5 денари, а дизелот за околу 12 денари по литар.
Сепак, таквите мерки имаат ограничено времетраење и фискална цена. Економистите предупредуваат дека продолжениот притисок врз цените на енергијата и во следната година би можел дополнително да го исцрпи и онака ограничениот фискален простор на владите. Бидејќи денарот е врзан за еврото, промените во монетарната политика на Европската централна банка имаат последици и за македонската економија, иако домашните каматни стапки не се менуваат автоматски во ист обем. Зимата што доаѓа ќе покаже колку долго државните буџети ќе можат да ги ублажуваат поскапувањата пред товарот да се префрли врз граѓаните.
