По периодот на стабилизирање, светскиот пазар на храна повторно се соочува со силни инфлаторни притисоци. Според најновата анализа на „Оксфорд економикс“, глобалните цени на храната во 2026 година би можеле да пораснат за 11,8 проценти, а во 2027 година да следи дополнителен раст од 4,8 проценти. 

Најголем ризик има кај земјоделските производи, особено житарките, овошјето и зеленчукот, но и кај млечните производи. Тоа значи дека последиците не би останале само на берзите и кај трговците со суровини, туку постепено би можеле да се почувствуваат и во продавниците.

Пченицата е најголемата закана

Особено под притисок е пченицата, чија цена според анализата би можела да порасне за околу 36 проценти на годишно ниво во третиот квартал од 2026 година. Причината е комбинација од послабите приноси, сушата и високите трошоци за производство. 

Пченицата е една од најважните суровини во прехранбената индустрија. Од неа зависат производството на леб, тестенини, брашно, печива, бисквити и голем број други производи.

Затоа растот на нејзината цена може постепено да се прелее низ целиот синџир, од земјоделците и мелничарите, преку преработувачите и трговците, до крајните потрошувачи.

Европа очекува послаба жетва

Екстремните горештини и сушата веќе оставија последици врз земјоделството во Европа.

Здружението „Коцерал“, кое ги претставува трговците со жито и маслодајни култури, ја намали прогнозата за вкупната жетва на жито во Европската Унија и Обединетото Кралство од 295,5 на 286,6 милиони тони. За споредба, во 2025 година жетвата изнесувала околу 310 милиони тони. 

Само во Германија се очекува пад на производството на жито од седум проценти поради сушата и високите температури.

Помалата понуда на пазарот, во услови на стабилна или зголемена побарувачка, создава дополнителен притисок врз цените.

Поскапуваат и дизелот и ѓубривата

Проблемот не е само во временските услови.

Земјоделското производство зависи од горивата, електричната енергија, транспортот и вештачките ѓубрива. Кога овие трошоци растат, поскапува и производството на земјоделските култури.

Според „Оксфорд економикс“, глобалните цени на дизелот во јули биле 36 проценти повисоки во однос на истиот период минатата година, додека цените на ѓубривата годинава би можеле да пораснат за 22 проценти. 

Нарушувањата во снабдувањето со нафта и други суровини дополнително го отежнуваат производството и транспортот на храната.

Војната во Украина дополнително го зголемува ризикот

Дополнителен проблем претставуваат воените дејствија во Украина и нарушувањата на извозот преку Црното Море.

Русија и Украина заедно обезбедуваат нешто помалку од 30 проценти од светскиот извоз на пченица и повеќе од 10 проценти од извозот на пченка. Нападите врз пристаништата, терминалите и бродовите можат да влијаат врз голем дел од капацитетите за извоз на жито. 

Според анализата, потенцијално загрозените извозни капацитети изнесуваат околу 86 милиони тони жито годишно, што е близу 17 проценти од светскиот извоз на житарки.

Токму поради тоа секое ново нарушување на извозните маршрути може дополнително да ја зголеми нервозата на пазарите.

Кога поскапувањето би можело да се почувствува во продавниците?

Повисоките цени на суровините не се пренесуваат веднаш и во ист процент врз крајните цени.

Кај свежото овошје и зеленчук, ефектот може да се почувствува релативно брзо, во рок од два до три месеци. Кај преработената храна, временскиот период е подолг бидејќи суровината прво треба да биде собрана, преработена и дистрибуирана. 

Проценките покажуваат дека најсилниот ефект врз цените на преработената храна би можел да се почувствува шест до девет месеци по почетниот ценовен удар.

Тоа би значело дека дел од последиците од актуелните нарушувања би можеле да се појават на пазарот кон крајот на 2026 година, а најголемиот притисок врз одредени преработени производи да се почувствува во текот на пролетта 2027 година. 

Не значи дека сите производи ќе поскапат за 11,8 проценти

Важно е прогнозата од 11,8 проценти да не се толкува како очекување дека секој производ во продавниците ќе поскапи за толкав процент.

Индексот на „Оксфорд економикс“ ги следи цените на прехранбените суровини на глобалните пазари. Малопродажните цени зависат и од транспортот, преработката, пакувањето, трговските маржи, даноците и локалните услови на секој пазар. 

Сепак, глобалниот тренд покажува дека притисокот врз производителите се зголемува.

И податоците на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации покажуваат дека глобалните цени на прехранбените суровини во јули биле за еден процент повисоки од истиот месец лани, додека цените на житарките пораснале за 6,9 проценти, а растителните масла за околу 17,3 проценти. 

За Македонија, како увозно зависна економија, движењата на светските цени на храната се особено важни бидејќи повисоките цени на житото, енергијата и транспортот можат постепено да се пренесат и врз домашниот пазар. Притоа, тоа не значи дека секое глобално поскапување автоматски ќе се прелее во ист процент врз домашните цени.