Пред повеќе од еден век, Битола била град во кој звукот на артилериските гранати бил дел од секојдневието. Гранати паѓале врз куќите, улиците и дуќаните, а населението живеело меѓу урнатини и во постојан страв. Војната завршила во 1918 година, но илјадници неексплодирани средства останале под земјата. Денес, кога во старата битолска касарна се откриени повеќе од 4.000 бомби и мини, градот повторно се соочува со наследството на една од најкрвавите епизоди во својата историја.

Последното откритие е од октомври 2026 година. Во старата касарна под Тумбе Кафе се пронајдени и отстранети уште 1.700 рачни бомби и тромблонски мини од Првата светска војна. Со претходните откритија на истата локација, нивниот број надмина 4.000. Според Дирекцијата за заштита и спасување, во земјата веројатно се наоѓаат уште најмалку илјада експлозивни средства.

Местото е во непосредна близина на населени куќи. Некогаш тука се движеле војници, се складирала муниција и се подготвувале воени операции. Денес во близина живеат семејства, а под земјата сè уште лежат остатоците од војната што завршила пред 108 години.

Илјадници гранати под битолската земја

Откритието во старата касарна е само едно од низата големи наоѓалишта на експлозивни средства во Битола.

Во 2020 година, при градежни работи во близина на стадионот „Под Тумбе кафе“, започна една од најголемите акции за отстранување неексплодирана муниција во поновата историја на градот. Во текот на неколку недели беа пронајдени околу 12.000 артилериски гранати од Првата светска војна.

Муниција имаше и под коловозот на патот што ја поврзуваше новата населба во поранешната касарна со периферијата на градот. За време на интервенцијата сообраќајот беше прекинуван, а пиротехничарите работеа со тешка механизација за безбедно отстранување на опасните средства.

Во април 2026 година, во старата битолска касарна беа откриени 1.067 неексплодирани средства, меѓу кои минофрлачки и тромблонски гранати и рачни бомби. Во наредните месеци следуваа нови откритија, а во октомври вкупниот број на оваа локација надмина 4.000.

Само двете големи наоѓалишта, кај стадионот и во старата касарна, даваат бројка од повеќе од 16.000 експлозивни средства откриени во последните шест години.

Тоа не е конечниот биланс на војната што останала под битолската земја. Нема јавно достапна целосна евиденција за сите гранати, бомби и мини пронајдени во градот и околината од 1918 година до денес.

Како Битола станала еден од најразурнатите градови на Македонскиот фронт

За да се разбере зошто Битола и денес открива толку многу експлозивни средства, треба да се вратиме во есента 1915 година.

По влегувањето на Бугарија во Првата светска војна на страната на Централните сили, бугарската армија напредувала во Македонија. Битола преминала под бугарска воена контрола, а во регионот започнало формирањето на фронтовските позиции.

Градот имал исклучително важно стратегиско значење. Неговата положба во Пелагонија, патните врски кон Прилеп и Солун и близината на планинските премини го правеле важна точка за контролирање на движењето на војските.

Во текот на 1916 година, силите на Антантата започнале офанзива од југ. Француските и српските единици напредувале низ Пелагонија, а на 19 ноември 1916 година влегле во Битола.

Но освојувањето на градот не значело и крај на војната за неговите жители.

Германските и бугарските сили се повлекле на утврдените позиции на околните височини. Од нив можеле да го набљудуваат и артилериски да го гаѓаат градот.

Битола се нашла непосредно зад фронтовската линија, изложена на напади што продолжиле речиси две години.

Град под артилериски оган

Во 1917 година Битола била еден од најтешко погодените градови на Македонскиот, односно Солунскиот фронт.

Гранати паѓале врз станбени куќи, трговски објекти, верски храмови и јавни згради. Дел од населението го напуштило градот, а оние што останале живееле во постојана опасност.

Биле користени артилериски проектили од различен калибар, а во нападите имало и употреба на хемиска муниција.

Во монографијата „Битола, урбано-географски развој“, географот Никола В. Димитров наведува дека во период од 674 дена, градот бил бомбардиран во дури 605 дена.

Тоа значи дека речиси секој ден во текот на тој период Битола била изложена на артилериски напади.

Историските проценки наведуваат повеќе од 4.000 разурнати или опожарени објекти, над 800 загинати жители и околу 2.000 ранети.

Овие бројки сведочат за размерите на катастрофата што го погодила градот. Битола, некогаш еден од најзначајните трговски и административни центри во европскиот дел на Османлиската Империја, во текот на војната била претворена во град на урнатини.

Во историските описи на Македонскиот фронт, разурнувањата на Битола често се споредуваат со оние на Верден, францускиот град што станал симбол на артилериското уништување во Првата светска војна.

Од речиси 50.000 жители на помалку од 29.000

Последиците од војните најсилно се гледаат во демографската историја на Битола.

Пред Балканските војни, градот имал околу 50.000 жители. Според податоците што ги наведува историчарот Борче Илиевски, Битола во периодот пред војните броела 48.370 жители.

Во 1921 година, на првиот повоен попис, биле евидентирани 28.420 жители во градската општина.

За само осум години, Битола изгубила речиси 20.000 жители, односно околу 41 процент од своето население.

Во монографијата на Никола В. Димитров се наведува и проценката дека непосредно по завршувањето на Првата светска војна, во Битола живееле само околу 23.000 луѓе.

Дел од населението загинало во воените дејства, а илјадници луѓе ги напуштиле своите домови. На демографскиот пад влијаеле и претходните Балкански војни, миграциите и економските последици од новите државни граници.

Битола го изгубила и голем дел од своето некогашно економско значење. Градот што со децении бил поврзан со Солун и со големите трговски патишта на Балканот станал пограничен центар со прекинати економски врски.

Потребни биле децении за населението и градскиот живот постепено да закрепнат.

Зошто во Битола останале толку многу бомби?

Постојат повеќе причини поради кои Битола и нејзината околина и денес се меѓу местата каде што се откриваат големи количества неексплодирана муниција.

Првата е интензитетот на артилериските борби. Во текот на речиси две години, врз градот и околните позиции биле испукани огромни количества гранати. Дел од проектилите не експлодирале при ударот и останале закопани во земјата.

Втората причина е воената инфраструктура. Во Битола и нејзината околина имало касарни, магацини за муниција, артилериски позиции и логистички центри.

Големите концентрации на експлозивни средства откриени на поединечни локации укажуваат дека дел од нив најверојатно потекнуваат од некогашни складишта со муниција.

Третата причина е времетраењето на фронтот. Војските со месеци ги утврдувале своите позиции, копале ровови, поставувале артилериски батерии и складирале муниција за следните операции.

Кога во септември 1918 година бил пробиен Солунскиот фронт, започнало повлекувањето на Централните сили. Зад војските останале напуштени позиции, уништена опрема и големи количества муниција.

Дел од тие експлозивни средства никогаш не биле отстранети.

Со текот на времето, над нив биле изградени патишта, куќи и нови населби. Земјата ги покрила трагите на војната, но опасноста останала.

Двајца пиротехничари за цела Македонија

Последните откритија во Битола отвораат и прашање за капацитетите на државата да се справи со ова историско наследство.

Според информациите што ги објави „Сакам да кажам“, во Дирекцијата за заштита и спасување има само двајца професионално вработени пиротехничари кои треба да ја покриваат целата територија на Македонија.

На битолскиот пиротехничар Ѓорги Стефанов, кој сам работел на претходните акции, сега му помагаат тројца пензионирани припадници на Министерството за внатрешни работи. Двајца од нив се поранешни припадници на специјалната единица „Тигри“, а третиот работел во Отсекот за антитероризам.

Директорот на Дирекцијата за заштита и спасување, Стојанче Ангелов, најави дека се работи на вработување нови пиротехничари, но посочи дека нивната обука трае повеќе од една и пол година.

Тој предупреди и дека во Битолско постојат други критични локации на кои се претпоставува дека има стотици, а можеби и илјадници неексплодирани убојни средства.

Иако се стари повеќе од еден век, овие средства и понатаму претставуваат смртоносна опасност. Корозијата и времето не гарантираат дека експлозивот ја изгубил својата моќ.

Дирекцијата апелира граѓаните што ќе забележат предмет кој наликува на граната, бомба или друг проектил да не го допираат и веднаш да пријават на бројот 112.

Војната останала под земјата

На старите фотографии од Битола се гледаат разрушени улици, оштетени куќи, војници меѓу урнатините и град што се обидувал да преживее среде еден од најголемите воени судири во историјата.

Денес тие улици се обновени, градот одамна живее со поинаков ритам, а генерациите што ги преживеале бомбардирањата веќе ги нема.

Но под земјата останал дел од војната.

Секое ново откритие на гранати и бомби потсетува дека последиците од големите историски катастрофи не исчезнуваат со потпишувањето на примирјето.

Во Битола, 108 години по завршувањето на Првата светска војна, тие последици сè уште се откопуваат, една по една.

Користени се архивски фотографии