Битола долго го носи прекарот град на конзулите. Во втората половина на 19 век и на почетокот на 20 век, во градот под Пелистер работеле конзулати на повеќе европски држави, а во неговата воена академија се школувал и Мустафа Кемал Ататурк, основачот на модерна Турција. Тој космополитски град, со македонско, еврејско, влашко, турско и албанско население, во април 1941 година падна под окупација. По германската инвазија на Југославија, Битола беше ставена под бугарска окупациска управа, сојузничка на нацистичка Германија, што значеше апсења, мобилизации, забрана на македонскиот јазик во јавноста и прогон на сите осомничени за соработка со партизаните.

11 март 1943: ноќта кога исчезна еврејска Битола

Најтешката рана на градот е 11 март 1943 година. Таа ноќ окупациските власти ја собраа речиси целата еврејска заедница во Битола, повеќе од три илјади луѓе, и ја однесоа во логорот во Тутунскиот комбинат во Скопје. Оттаму беа депортирани во логорот на смртта Треблинка, од каде што речиси никој не се врати. Речиси 98 отсто од македонските Евреи загинаа во Холокаустот, што е еден од највисоките проценти во Европа. Старите еврејски гробишта во Битола, едни од најстарите на Балканот, денес се една од ретките траги од заедницата што тука живеела со векови.

Бугарија капитулира, остануваат Германците

Есента 1944 година војната во Македонија влезе во последната фаза. Само три месеци претходно, на 2 август 1944 година, во манастирот „Прохор Пчињски“ беше одржано Првото заседание на АСНОМ. По капитулацијата на Бугарија, во Битола и околината останаа само германските сили, против кои дејствуваа Седмата битолска бригада, Битолско-преспанскиот партизански одред и Леринско-костурската бригада, сите во рамките на 49. дивизија на Народноослободителната војска. Германските единици се повлекуваа од Грција кон Албанија и Србија, а битолскиот крај беше на нивниот пат.

Кон 20 октомври 1944 година, по наредба на Штабот на 49. дивизија, Леринско-костурската бригада ги затвори патиштата Лерин – Битола и Меџитлија – Битола и во реонот на селата Породин, Кравари и Бистрица изведе повеќе напади врз германските моторизирани колони што се повлекуваа од Грција.

Утврдувањата кај Могила

Германците уште во октомври беа силно утврдени кај селото Могила, каде што имаа концентрирано околу стотина митралези, 25 минофрлачи, многу камиони и ископани ровови. На 2 ноември 49. дивизија доби задача да ја ослободи Битола, а во градот беше воведена опсадна состојба, со препреки и ограничено движење. Преку селата Крклино и Могила, од една страна, и Кравари, Бистрица и Породин, од друга страна, партизаните им нанесоа тешки загуби на Германците, кои се разбегаа кон Грција и Албанија.

Седмата бригада влегува во градот

Борбите кај Могила продолжија и на 4 ноември, а во претпладневните часови единиците на Седмата бригада, предводени од командантот Пецо Гудовски, влегоа во Битола, каде што ги пречека одушевеното население. Гудовски потекнувал од битолското село Лавци, од каде што била и партизанката Фана Кочовска, подоцна прогласена за народен херој, една од многуте жени што се бореа во редовите на македонските единици. Скопје ќе биде ослободено девет дена подоцна, на 13 ноември 1944 година.

266 загинати и празник на градот

Во Народноослободителната војна животите ги положија 266 борци од Битола и Битолско. Оттогаш 4 Ноември е празник на градот, а Општина Битола ја почнува празничната програма секоја година со полагање цвеќе пред Споменикот на Народноослободителната војна и антифашистичката револуција на плоштадот „Гоце Делчев“.

Во 2020 година беше објавен и зборникот документи „Ослободувањето на Битола и Битолско, октомври – ноември 1944“, од авторите Александар Литовски и Роберто Трајковски. Генерациите што ја преживеаја војната полека заминуваат, а пренесувањето на сеќавањето сè повеќе зависи од архивите, музеите и училиштата, во време кога низ Европа растат партии што го релативизираат фашизмот.