Унгарија со години се издвојува како еден од најкарактеристичните примери за постепено преобликување на демократскиот систем во модел со силно концентрирана политичка моќ. Под водство на Виктор Орбан, промените не се однесуваа само на владата, туку и на институциите, медиумите, изборниот систем и начинот на кој политичката власт ја поставува границата меѓу државата и партијата.

Токму затоа, евентуалното излегување од овој модел не би било едноставна промена на власта. Новата политичка структура би се соочила со институции и правила што со години се развивале во услови на доминација на една политичка сила.

Најголемиот ризик е промената да остане само политичка, без суштинско менување на системот што овозможил концентрација на моќта.

Моќта не исчезнува со изборниот пораз

Во авторитарните или хибридните политички модели, политичкото влијание не зависи единствено од тоа кој ја има владата. Влијанието може да биде вградено во институциите, законите, јавните претпријатија, медиумскиот простор и економските структури.

Тоа значи дека евентуалната нова влада би можела да победи на избори, но потоа да открие дека промената на формалната власт е многу полесна од промената на начинот на кој системот функционира.

Во таква ситуација постои опасност од судир меѓу новата политичка власт и институциите што останале обликувани според стариот модел.

Најтешкиот дел би бил враќањето на институциите

Еден од клучните предизвици би било повторното воспоставување на институционална рамнотежа.

Судството, јавните институции, регулаторните тела и медиумите треба да можат да функционираат независно од дневнополитичките интереси. Но враќањето на независноста не може да се постигне со едноставно сменување на луѓето на функциите.

Доколку новата власт само го замени едниот партиски кадар со друг, без промена на правилата и механизмите, тогаш ризикот е да се создаде нова верзија на истиот модел.

Затоа транзицијата би морала да биде насочена кон институциите, а не само кон лицата што ги контролираат.

Медиумите се уште еден голем проблем

Посебно чувствително прашање би било медиумското опкружување.

Во систем во кој една политичка сила со години има силно влијание врз медиумскиот простор, промената на власта не значи автоматски создавање независни медиуми. Потребни се услови во кои новинарите можат да работат без политички притисок, а граѓаните да имаат пристап до различни извори на информации.

Ова е особено важно затоа што демократската промена тешко може да биде трајна ако јавноста и понатаму живее во силно поларизиран и политички контролиран информативен простор.

Опасност од политичка одмазда

Друг ризик во периодот по авторитарното владеење е новата власт да тргне во спротивна крајност.

По долг период на концентрација на моќта, притисокот за политичка и правна одговорност може лесно да се претвори во политичка одмазда. Наместо независни институции да ги испитуваат можните злоупотреби, процесот може да биде перципиран како обид за пресметка со претходната власт.

Токму затоа, секое преиспитување на претходното владеење би морало да се темели на јасни правила, докази и независни институции.

Унгарија би се соочила и со економски прашања

Политичката транзиција би имала и економска цена.

Системот што со години функционирал околу политички поврзани економски интереси не може преку ноќ да се преобликува. Новата власт би морала да одлучи како да се справи со концентрацијата на економска моќ, јавните договори, државните ресурси и односите меѓу политиката и бизнисот.

Притоа, секоја нагла промена може да создаде дополнителна економска неизвесност.

Од друга страна, продолжувањето на старите практики би значело дека политичката промена не донела и суштинска промена во начинот на функционирање на државата.

Европската Унија би имала важна улога

Унгарија е членка на Европската Унија и токму европската рамка би можела да биде значаен фактор во евентуалната институционална транзиција.

Враќањето кон посилни демократски стандарди би значело и подобрување на односите со европските институции, особено во областите поврзани со владеењето на правото, независноста на судството и борбата против корупцијата.

Но Брисел не може да ја спроведе промената наместо институциите во Будимпешта. Одржливата промена мора да биде внатрешна и да има доволно широка политичка и општествена поддршка.

Најголемиот предизвик е да не се создаде нов авторитарен модел

Искуството на Унгарија отвора пошироко прашање за тоа што се случува кога демократскиот систем постепено се менува во услови на долготрајна доминација на една политичка сила.

Излегувањето од таков модел не завршува со изборната победа на опозицијата. Тоа е само почеток на многу потежок процес во кој треба повторно да се воспостават институциите, поделбата на власта, независноста на медиумите и довербата на граѓаните.

Најголемиот ризик е старата концентрација на моќ само да добие нов сопственик. Суштинската промена би значела создавање систем во кој ниту една власт повторно нема да може толку лесно да ги потчини институциите на сопствената политичка волја.