Ископувањата во античкиот град Исар-Марвинци во Северна Македонија открија голем римски базен обложен со повеќе од осум различни видови мермер, како и добро зачуван систем за греење под него. Сместени на приближно седум метри под сегашното ниво на земјата, овие архитектонски остатоци откриваат досега непознати детали за јавните градби и водоводната инфраструктура на градот во римскиот период.
Националниот археолошки музеј на Северна Македонија, кој ги спроведува ископувањата во близина на Валандово, во археолошката сезона во 2026 година се фокусираше на комплексот јавни бањи во градот. Тимот, предводен од вишиот кустос Јане Клековски, го идентификуваше големиот базен, а пронајде и монети од различни периоди, мермерни скулптури и споменик со натпис, објави археолошкиот портал „Аркеоњуз“.
Зачуван систем за греење под базенот обложен со мермер
Археолозите открија монументален базен во комплексот јавни бањи во Исар-Марвинци, долг повеќе од 4,5 метри, широк над 2,5 метри и длабок повеќе од 1,5 метри. Внатрешните површини на базенот се обложени со повеќе од осум различни видови мермер. Оваа архитектонска карактеристика укажува дека објектот не бил замислен само како функционален простор за капење, туку и како внимателно обликуван јавен простор.
Технички најзначајниот дел од откритието е добро зачуваниот хипокаустен систем за греење под базенот. Хипокаустот бил карактеристичен елемент на римската архитектура на бањите. Системот функционирал така што топол воздух, произведен во печка (прафурниум), циркулирал низ празнините под подот. На тој начин се загревале подовите и просториите во бањата, создавајќи услови за капење во топла вода.
Според соопштението на Националниот археолошки музеј на Северна Македонија, системот во Исар-Марвинци се состои од специјална печка и механизам за циркулација на топол воздух под базенот. Истражувачите наведуваат дека значителен дел од оваа конструкција останал недопрен. Сепак, бидејќи деталниот архитектонски план на објектот сè уште не е објавен, засега не може со сигурност да се утврдат потпорните елементи на хипокаустот и распоредот на каналите низ кои циркулирал топлиот воздух.
Комплексот бањи, кој се наоѓа на околу седум метри под сегашното ниво на земјата, е поврзан и со резервоарот за вода на античкиот град. Зачуваноста на системот за греење и водоводната инфраструктура им овозможува на истражувачите да го проучуваат техничкото функционирање на јавните бањи во римскиот период и нивната поврзаност со урбаната инфраструктура.
Подземни архитектонски остатоци од тули во Исар-Марвинци, каде што археолозите документирале зачуван систем за греење на римска бања. Фото: Национален археолошки музеј на Северна Македонија
Сребрена монета, мермерна биста и натпис од античкиот град
Покрај архитектонските остатоци, археолошкиот тим пронашол бројни подвижни артефакти од различни историски периоди. Меѓу нив се издвојува сребрена монета од периодот меѓу 500 и 480 година пред нашата ера, поврзана со заедницата позната како Ихнејци.
Меѓу другите наоди има и бронзени монети од хеленистичкиот и римскиот период, кои сведочат за долготрајните економски врски на градот. Истражувачите откриле и мермерна биста на воен командант, фрагменти од скулптури и архитектонски украси.
Еден од значајните наоди е споменик од син мермер со вотивен натпис. Детална анализа на натписот сè уште не е објавена, па засега не може со сигурност да се утврди кому или на која цел ѝ бил посветен споменикот.
Пронајдените артефакти не потекнуваат сите од истиот период. Особено, сребрената монета од почетокот на петтиот век пред нашата ера сведочи за историски период што му претходел неколку века на изградбата на римската бања.
Антички град чие име сè уште не е потврдено
Исар-Марвинци се наоѓа на возвишение со поглед кон Валандовската Котлина и долината на реката Вардар, во југоисточниот дел на Северна Македонија. Неговата местоположба обезбедувала значајни предности за контрола на транспортните и трговските патишта што минувале низ регионот.
Археолошките наоди укажуваат дека населбата во оваа област датира од доцното бронзено време, приближно од 1200 година пред нашата ера. Некрополите од железното време, градбите од хеленистичкиот период и римската архитектура ги документираат промените што населбата ги претрпела низ вековите.
Сепак, точното име на античкиот град и натаму е предмет на научна дебата. Истражувачите претпоставуваат дека населбата би можела да биде античка Идомене или Добер, кои се споменуваат во историските извори. Меѓник со грчки натпис, пронајден во 1984 година, содржи податоци за растојанието меѓу овие два града, но не дава дефинитивен одговор дали Исар-Марвинци е еден од нив.
Во римскиот период населбата се проширила кон подножјето на ридот. Најинтензивната изградба се одвивала во вториот и третиот век од нашата ера. Во подоцнежните периоди, одредени делови од градот биле реорганизирани поради зголемените потреби за одбрана.
Претходните истражувања откриле храмови, јавни објекти, одбранбени ѕидини и голема некропола. За водоводната инфраструктура на градот сведочи и постар натпис, според кој главниот систем за водоснабдување бил изграден по иницијатива и со средства на добротвор.
Камен споменик со натпис, откриен за време на археолошките истражувања на локалитетот Исар-Марвинци. Фото: Национален археолошки музеј на Северна Македонија
Претходните ископувања ја откриваат променливата историја на населбата
Систематските ископувања на локалитетот Исар-Марвинци покажуваат дека на истиот простор низ различни историски периоди се менувале градбите и нивната намена. Во 2023 година, истражувањата на Националниот археолошки музеј откриле одбранбени објекти од четвртиот век од нашата ера, на просторот на римската некропола.
Ова откритие укажува дека градот го менувал својот одбранбен систем во доцноантичкиот период. Истражувачите претпоставуваат дека просторите што претходно служеле како гробишта можеби биле пренаменети за воени цели во подоцнежните векови.
Во 2025 година, ископувањата на музејот биле насочени кон седум гроба во рамките на римската некропола. Фактот што три од нив останале недопрени обезбедил значајни податоци за проучување на погребните обичаи и предметите положувани во гробовите во тој период.
Базенот обложен со мермер и системот за греење, откриени во текот на 2026 година, додаваат нова димензија на долгогодишните истражувања на локалитетот. Особено, зачуваната архитектура на објектот и неговата поврзаност со цистерната овозможуваат подетално проучување на техничката инфраструктура и јавниот живот во римскиот период.
Од Националниот археолошки музеј најавија дека истражувањата на комплексот бањи ќе продолжат и во 2027 година, како дел од годишната програма на Министерството за култура и туризам.
