Ајда Тарбел е родена на 5 ноември 1857 година во Пенсилванија. Нејзината серија текстови за компанијата „Стандард оил“ на Џон Д. Рокфелер, објавувана од 1902 до 1904 година, го разоткри начинот на кој компанијата ја градела и одржувала својата монополска позиција. Истражувањето придонело за судската постапка што завршила со поделба на „Стандард оил“ на 34 компании. Тарбел и денес се смета за една од најважните претставнички на истражувачкото новинарство.

Детството во нафтените полиња

Тарбел израснала во северозападна Пенсилванија, во регионот каде што во 1859 година бил ископан првиот комерцијален нафтен бунар во САД. Нејзиниот татко, Френклин Тарбел, најпрво изработувал дрвени буриња за нафта, а подоцна станал и мал производител. Во 1872 година, кога Ајда имала 14 години, регионот го потресол таканаречениот скандал со Компанијата за подобрување на Југот. Станувало збор за тајни договори меѓу големите рафинерии, предводени од Рокфелер, и железничките компании.

Договорите им овозможувале на големите производители повластени цени за транспорт, додека помалите конкуренти биле ставени во нерамноправна положба. Малите производители протестирале, а договорот набргу бил укинат. Сепак, во наредните месеци Рокфелер презел голем број конкурентски рафинерии во Кливленд. Бизнисот на семејството Тарбел никогаш не закрепнал. Ајда подоцна пишувала дека тоа искуство од детството влијаело врз нејзиниот поглед кон моќта и неправдата.

Единствената жена во генерацијата

Во 1880 година Тарбел дипломирала на колеџот Алегени, каде што студирала биологија и била единствената жена во својата генерација. Неколку години предавала, а потоа почнала да работи во списание во Пенсилванија. На 33 години, без сигурен приход, заминала во Париз за да пишува и да студира.

Таму ја забележал издавачот Семјуел Меклур, кој ја поканил да работи за неговото списание „Меклурс“. Нејзините биографии за Наполеон и Абрахам Линколн го направиле списанието едно од најчитаните во земјата. Кога Меклур побарал голема тема за моќта на трустовите, Тарбел предложила да ја истражи компанијата „Стандард оил“.

Деветнаесет продолженија против Рокфелер

Истражувањето траело со години. Тарбел ги пребарувала судските архиви во повеќе држави, сведоштвата пред конгресните комисии и документите од старите судски спорови. Пристап до информации од внатрешноста на компанијата добила и преку Хенри Роџерс, еден од водечките директори на „Стандард оил“, со кого разговарала во текот на речиси две години. До него ја поврзал писателот Марк Твен. Првото продолжение од серијата било објавено во ноември 1902 година, а текстовите продолжиле да излегуваат во следните 19 месеци, до октомври 1904 година.

Без сензационалистички епитети и пропагандни пораки, туку со датуми, договори, документи и бројки, Тарбел покажала како компанијата ги потиснувала конкурентите преку тајни попусти, шпионажа и ценовни војни. Во 1904 година истражувањето било објавено и како книга. Рокфелер јавно не ѝ одговорил, но, според сведоштва од неговото опкружување, во приватни разговори го искривувал нејзиното презиме.

Пресудата од 1911 година и наследството

Истражувањето на Тарбел придонело за зголемување на јавниот и политичкиот притисок врз компанијата. Американската влада покренала антимонополска постапка, а на 15 мај 1911 година Врховниот суд на САД пресудил дека „Стандард оил“ го прекршува антимонополскиот закон и наложил нејзина поделба на 34 независни компании. Меѓу компаниите што произлегле од поделбата се и денешните „ЕксонМобил“ и „Шеврон“. Тарбел станала една од најпознатите новинарки на генерацијата што претседателот Теодор Рузвелт ја нарекол „макрејкери“ – новинари што ги разоткриваат злоупотребите и корупцијата. Самата не го сакала тој термин.

Нејзиното наследство, сепак, носи и противречност: во книгата од 1912 година изразила скептицизам кон правото на глас на жените, иако самата ги пробила професионалните бариери во време кога новинарството било доминантно машка професија. Во 1999 година Универзитетот во Њујорк ја рангирал нејзината книга меѓу најважните новинарски дела на 20 век. Тарбел починала во 1944 година. Нејзиниот метод документите да зборуваат пред новинарот да донесе заклучок и денес е еден од темелите на сериозното истражувачко новинарство.