Десет проценти од учениците на возраст од 11 до 15 години во Северна Македонија трпат редовен булинг најмалку два до трипати месечно, а секој шести е изложен на дигитално вознемирување. Додека УНЕСКО и Обединетите нации на 5 ноември го одбележуваат Меѓународниот ден против насилство и булинг во училиштата, домашните училници бележат пораст на врсничките конфликти. Протоколите на Министерството за образование и наука засега тешко го спречуваат притисокот врз најранливите.
Најчестите форми на врсничко насилство во македонските училишта се одвиваат тивко, подалеку од очите на наставниците. Според податоците од студијата ХБСЦ (HBSC) поддржана од УНФПА, 24 проценти од учениците се соочуваат со ширење невистини и озборувања, 22 проценти се цел на навредливи имиња, а 15 проценти доживуваат целосно социјално исклучување од одделението.
По пандемијата бројките покажуваат нагорен тренд. Момчињата на 11-годишна возраст се издвојуваат како најранлива група при директен физички и вербален притисок, додека девојчињата почесто се мета на изолирање и онлајн напади. Само во текот на минатата учебна година до надлежните служби на Министерството за образование и наука стигнале над 120 пријави за насилство, бројка што според невладините организации е само врв на ледениот брег.
Дополнителните мерења потврдуваат дека агресијата во образовниот систем не претставува изолиран инцидент. Извештајот на ТИМСС (TIMSS) за четврто одделение нотира дека 23 проценти од децата се малтретирани на неделно ниво, додека 25 проценти такви непријатности доживуваат барем еднаш месечно. Податоците од теренското истражување на ОБСЕ кај средношколците од 15 до 18 години одат уште подалеку: дури 81 процент од анкетираните посведочиле дека виделе или лично искусиле насилство во образовните установи.
Институтот за човекови права преку анкета во 18 училишта утврди дека околу 20 проценти од учениците доживеале сајбер-малтретирање. Меѓу ромските ученици оваа стапка достигнува една третина, што отвора дополнителна димензија на етнички и социјален притисок што често останува непријавен.
Како одговор на зголемениот број поплаки и трагичните регионални настани од 2023 година, кога Владата усвои сет од десет препораки за безбедноста, ресорното министерство во јули донесе нов правилник за постапување. Документот наложува посебни чекори за превенција, воведува електронски адреси за пријавување и строго ги заменува казните со воспитно-поправни мерки.
Терминологијата во правилникот свесно бега од класичните одредници, па лицата вклучени во конфликт службено се именуваат како „ученик на кој му е направена неправда“ и „ученик со проблематично однесување“. Целта е да се спречи натамошна стигматизација во заедницата. Хелсиншкиот комитет и експертите за детски права сепак предупредуваат дека образовните установи немаат доволно психолози и педагози за да спроведат вистинска ресоцијализација, па голем дел од процедурите завршуваат само како формалност на хартија.
На глобално ниво, УНЕСКО ја одбележува 2026 година со фокус на преминот од декларативни ветувања кон конкретна заштита во секојдневната настава. Според нивниот базен извештај, секој трет ученик во светот трпи притисок од врсниците, но само 32 држави успеале да изградат сеопфатна правна рамка за целосна заштита на децата.
Претставништвото на УНИЦЕФ неодамна потсети дека насилството врз децата не е неизбежно и може да се спречи само преку навремена стручна помош, поддршка за менталното здравје и активно учество на наставниот кадар во препознавање на првите сигнали.
