За Никола Гелевски, културата никогаш не била само производство на книги, списанија, изложби или фестивали. Таа е начин на спротивставување, простор за несогласување и обид да се создаде пукнатина во тесната слика за реалноста.

Во овој за Трн, Гелевски зборува за повеќе од три децении работа во издаваштвото и независната култура, но и за цената на тој континуитет. Зад „Темплум“, „Маргина“, Окно.мк, фестивалот „Друга приказна“ и Културниот центар „Точка“ стојат стотици проекти, но и илјадници часови неплатена работа.

Дисензусот како отворање простор

Темата на единаесеттото издание на „Друга приказна“ беше дисензусот. Според Гелевски, тој не значи само негација или спротивставување на консензусот.

„Дисензусот е отворање нови простори, пукнатина во погледот, поинакви фокуси и поинакви перспективи“, вели тој.

Кога една доминантна политика почнува да диктира што е нација, што е култура и што е прифатлива уметност, потребата од дисензус станува уште поитна. Затоа културата за него има смисла само ако ги преиспитува воспоставените односи, наместо да ги потврдува и разубавува.

Годинешната главна награда на фестивалот ја доби Роберт Перишиќ. Гелевски го издвојува неговиот интерес за малите луѓе, губитниците и ликовите што не ѝ веруваат на државата.

„Перишиќ секогаш имал емпатија кон луѓето од маргините. Не е конвенционален бунтовник, но во неговото пишување постои силна црта на дисензус“, објаснува тој.

Опстанок со мали пари и многу бесплатна работа

Гелевски вели дека „Темплум“ уште од почетокот работел со мали буџети. Во деведесеттите години значајна поддршка добивале од Фондацијата Отворено општество, но и тогаш станувало збор за скромни средства.

Со текот на годините, економизирањето станало основен модел на работа. Голем дел од организацијата, уредувањето, преведувањето и пишувањето ги преземал самиот.

„Најчесто човекот што не е платен во целиот процес сум јас. Тајната е што стотици часови месечно работам бесплатно“, вели Гелевски.

Според него, ваквиот модел не треба да се романтизира. Тој овозможил проектите да траат, но истовремено покажува колку културното производство зависи од лична жртва, упорност и волонтерски труд.

Посебно го издвојува Окно.мк, кое, според него, веќе неколку години продолжува без стабилно финансирање. Причината што не го затвора е чувството дека проектот има јавна вредност и дека луѓето сè уште го читаат и го сметаат за потребен.

„Точка“ како школа за независната сцена

Значаен дел од разговорот е посветен на Културниот центар „Точка“, создаден од „Темплум“ и „Контрапункт“, организацијата што Гелевски ја основал со Искра Гешоска.

„Точка“ функционирала околу една деценија и станала место во кое се сретнувале литературата, ликовната уметност, музиката, теоријата и активизмот. Но нејзиното значење, според Гелевски, не е само во програмата.

Низ центарот поминале луѓе кои таму учеле културен менаџмент, планирање, прибирање средства и создавање независни програми. Дел од нив подоцна продолжиле да ја градат културната сцена во земјата и надвор од неа.

„Една од тајните на ‘Точка’ беше добрата енергија меѓу луѓето. Но имавме и хонорари. Не може бескрајно да се очекува луѓето да се жртвуваат“, вели Гелевски.

И покрај поддршката што ја добивале, центарот на крајот престанал да функционира поради недостаток од пари и исцрпување на тимот. Сепак, Гелевски гледа дел од неговото наследство во новите простори и иницијативи што подоцна се појавиле во Скопје.

„Нема никаква културна политика“

На прашањето дали културната политика функционира како поддршка или како филтер, Гелевски одговара директно:

„Нема никаква културна политика. Тоа е просто хорор.“

Проблемот, според него, не е само во недостигот од пари. Поголемиот проблем е отсуството на стратегија, знаење и институционален капацитет. Најголемиот дел од средствата одат за одржување на националните институции, додека за независната сцена, новите автори и поинаквите практики останува мал дел.

Тој смета дека и со постојните средства може да се направи поправеден распоред, доколку конкурсите се ослободат од партиско влијание и се насочат кон реални културни потреби.

„Независната културна сцена е едно од најдобрите нешта што ги имаме. Не се многу луѓе, но вредат ужасно многу. Речиси сè што прават се потпира врз бесплатна работа“, вели Гелевски.

Шарената револуција и потребата од нова борба

За Гелевски, Шарената револуција не треба да се памети само како пропуштена можност. Тој ја смета за еден од најважните настани во поновата македонска историја, бидејќи покажала дека организирани граѓани можат да соборат моќна и опасна власт.

Разочарувањето од она што следувало, според него, не смее да биде причина за откажување.

„Луѓето организирани и здружени покажаа дека можат да срушат власт. Следната борба веројатно нема да биде кратка и лагодна, но мора да се води паметно, со организација и со мрежа од луѓе“, вели тој.

Бидејќи не ја гледа таа способност кај големите партии, Гелевски смета дека треба да се бараат нови организациски форми. Наместо големи и тешко одржливи движења, денес сè повеќе го интересираат малите групи што можат да се договорат околу конкретна работа.

Каков идентитет без јазик?

Еден од најострите делови од разговорот се однесува на македонскиот идентитет. За Гелевски, идентитетот не може да се сведе на декларации и национални симболи, ако луѓето не го познаваат и не го користат сопствениот јазик.

„Каков Македонец, ако не го знаеш ни јазикот?“, прашува тој.

Гелевски смета дека во изминатите децении се изгубиле знаењето, образованието и способноста за долгорочно планирање. Сепак, не сака заклучокот да биде дефетистички. Како што претходните генерации граделе училишта, болници и институции, така и оваа криза еден ден ќе мора да заврши.

„Повторно некој ќе треба да земе лопата, фигуративно, и сè да гради полека, паметно и разумно. Имаме млади и паметни луѓе, но ни требаат нови организациски форми“, вели Гелевски.

Стрипот и писателот Пандалф Вулкански

Во разговорот Гелевски зборува и за својата долгогодишна љубов кон стрипот. Со Александар Станковски во деведесеттите го создавале „Лабрис“, стрип од речиси илјада табли што сè уште не е објавен во целост.

„Лифт“ најпрво бил списание, а потоа и стрип-едиција во која биле објавени повеќе албуми. За Гелевски, стрипот никогаш не бил споредна дејност, туку важен дел од неговата работа како сценарист, издавач и уредник.

Пандалф Вулкански, пак, е неговиот писателски и поинтимен идентитет. Додека Никола Гелевски го поврзуваат со активизмот, колумните и јавните полемики, Вулкански го задржува просторот за проза и поезија.

„Тоа е писателскиот дел од мене, сенка што никогаш не сум ја форсирал премногу. Вулкански не пишува теорија и не пишува колумни. Тој е емотивниот аспект“, објаснува Гелевски.

Од „Темплум“ и „Маргина“, преку „Точка“ и Окно.мк, до стрипот и политичкиот активизам, неговата работа се движи низ различни полиња, но постојано се враќа на истото прашање: како да се создаде простор за поинакво мислење во општество што станува сè позатворено.

Неговиот одговор не е оптимистичка парола. Тој е повик за трпелива работа, здружување и повторно градење, почнувајќи од мали групи што сè уште можат да се договорат околу нешто што им е важно.