На 24 август 1949 година, Северноатлантскиот договор стапил во сила, откако сите 12 потписнички го ратификувале документот. Со тоа официјално започнало функционирањето на НАТО, организација чија основна идеја била колективната одбрана на нејзините членки. Договорот бил потпишан речиси пет месеци претходно, на 4 април 1949 година во Вашингтон. Денес се навршуваат 77 години од неговото стапување во сила.
За Македонија, патот до Алијансата траеше речиси три децении. Земјата стана 30-та членка на НАТО на 27 март 2020 година, а само четири години подоцна на една од највисоките функции во организацијата дојде Македонка Радмила Шекеринска.
Дванаесет земји и еден принцип
Основачкиот договор го потпишале Белгија, Канада, Данска, Франција, Исланд, Италија, Луксембург, Холандија, Норвешка, Португалија, Обединетото Кралство и Соединетите Американски Држави. Суштината на договорот е содржана во принципот на колективна одбрана: напад врз една членка се смета за напад врз сите.
Тој принцип е содржан во членот 5 од Северноатлантскиот договор. Во историјата на НАТО, членот 5 е активиран само еднаш по терористичките напади врз Соединетите Американски Држави на 11 септември 2001 година.
Од 12 до 32 членки
Од 12-те основачки држави, НАТО денес порасна на 32 членки. Едно од најголемите проширувања се случи во 2004 година, кога во Алијансата истовремено влегоа седум држави. Во последните години членството продолжи да се проширува со Финска во 2023 година и Шведска во 2024 година.
Со нивното пристапување, бројот на членки се зголеми на 32.
Македонскиот пат: од определба до членство
Определбата за членство во НАТО е стара речиси колку и независноста на државата. Северна Македонија се приклучи кон Партнерството за мир во 1995 година, а во 1999 година влезе во Акцискиот план за членство – механизам преку кој ги спроведуваше реформите неопходни за идно членство.
Земјата, меѓутоа, со години соработуваше со Алијансата и учествуваше во нејзини мисии многу пред формално да стане членка, вклучително и во Авганистан и Косово. Клучната пречка се појави во 2008 година. На самитот на НАТО во Букурешт, земјата не доби покана за членство поради спорот со Грција околу името. Следуваше уште една деценија на блокада.
Пресвртот дојде со Преспанскиот договор во 2018 година. На самитот во Брисел во јули истата година, НАТО ги покани властите во Скопје да започнат пристапни разговори. Протоколот за пристапување беше потпишан во февруари 2019 година, по што следуваше ратификација во парламентите на сите тогашни членки. На 27 март 2020 година, Северна Македонија официјално стана 30-та членка на НАТО, со депонирањето на инструментот за пристапување во Стејт департментот во Вашингтон. Три дена подоцна, на 30 март, македонското знаме беше подигнато пред седиштето на НАТО во Брисел.
Од македонската влада до врвот на НАТО
Највисоката функција што досега ја извршува македонски политичар во НАТО ја има Радмила Шекеринска. Во ноември 2024 година, генералниот секретар на НАТО Марк Руте ја именуваше за заменик-генерален секретар. На функцијата стапи на 2 декември 2024 година.
Пред тоа, Шекеринска беше вицепремиерка задолжена за европски интеграции и министерка за одбрана на Северна Македонија. Токму како министерка за одбрана учествуваше во завршната фаза од подготовките на земјата за членство во НАТО.
Што значи функцијата на Шекеринска?
Заменик-генералниот секретар е втората највисока функција во цивилната структура на НАТО. Функцијата подразбира поддршка на генералниот секретар во координацијата на работата на Алијансата, а заменикот го заменува генералниот секретар кога тој е отсутен. Позицијата носи и значајна улога во координацијата на политичките процеси меѓу 32-те членки.
Шекеринска, според НАТО, на функцијата доаѓа со искуство токму во процесот што Северна Македонија го помина за да стане членка. При нејзиното именување, Руте нагласи дека таа знае што е потребно за една земја да пристапи во Алијансата и што значи да се биде полноправна членка.
77 години подоцна
Северноатлантскиот договор денес е еден од најдолготрајните меѓународни безбедносни договори во современата историја. Од 12 основачки држави, НАТО стигна до 32 членки, а принципот на колективната одбрана останува во центарот на неговото функционирање.
За Северна Македонија, годишнината има поинаква тежина. Од определбата за членство во првите години на независноста, преку партнерството со НАТО, блокадата поради спорот со Грција и Преспанскиот договор, до полноправното членство во 2020 година – патот траеше речиси 27 години.
Денес, само четири години по членството, македонско име се наоѓа на едно од највисоките места во самата организација. Од земја што со години ја чекаше поканата до земја чиј претставник денес е заменик на човекот што ја предводи Алијансата.
