На 30 август 1963 година, САД и Советскиот Сојуз за првпат воспоставија и активираа директна комуникациска врска меѓу Вашингтон и Москва, позната како „црвениот телефон“. Но, и покрај популарното име, не станувало збор за телефон.
Системот бил создаден за да им овозможи на двете суперсили брзо да комуницираат во моменти на голема криза и да го намалат ризикот од недоразбирање што би можело да доведе до нуклеарна војна.
Идејата се родила по Кубанската ракетна криза во 1962 година, кога светот се најде на работ на нуклеарен конфликт. Тогаш бавното пренесување пораки преку писма и посредници покажало колку опасна може да биде комуникацијата меѓу Вашингтон и Москва во услови на криза.
Од Кубанската криза до директна линија
Преговорите за воспоставување на новата комуникациска врска започнале во април 1963 година, а договорот бил потпишан на 20 јуни во Женева. Само нешто повеќе од два месеца подоцна, на 30 август, системот бил тестиран со размена на пораки меѓу Пентагон и Кремљ.
Со тоа започнала неговата оперативна употреба. Врската го поврзувала Вашингтон со Москва преку Лондон, Копенхаген, Стокхолм и Хелсинки, користејќи подморски кабел и микробранови врски. Наместо гласовни разговори, системот користел телепринтери, преку кои биле испраќани писмени и шифрирани пораки.
„Црвен телефон“ кој никогаш не бил телефон
Еден од најпознатите митови од Студената војна е сликата на американскиот претседател и советскиот лидер како директно разговараат преку црвен телефон. Реалноста била многу поразлична.
Првичниот систем бил телетип, односно уред за испраќање и примање текстуални пораки. Називот „црвен телефон“ се проширил преку медиумите и популарната култура, создавајќи слика за драматичен телефонски разговор меѓу двајцата лидери.
Пораките од американската страна биле испраќани на англиски, а од советската на руски јазик, со строги безбедносни процедури. Првата американска тест-порака содржела стандардна реченица за проверка на работата на телепринтерот. За советскиот одговор со наводни стихови често се пишувало, но таа верзија не е целосно потврдена.
Кога „црвениот телефон“ навистина бил важен?
Врската добила особено значење за време на неколку големи кризи во Студената војна. Била користена, меѓу другото, за време на Шестдневната војна во 1967 година и Јомкипурската војна во 1973 година.
Нејзината главна улога била едноставна, но исклучително важна: лидерите на двете суперсили да можат брзо и директно да разменуваат информации, без опасните доцнења што можат да настанат преку дипломатски канали. Со тоа се намалувал ризикот од погрешни проценки и ненамерна ескалација.
Од телепринтер до дигитална комуникација
Системот со текот на годините бил модернизиран. Во 1971 година биле додадени сателитски комуникации, во 1980-тите биле воведени факс-уреди, а од 1990-тите комуникацијата се префрлила на безбедни дигитални системи.
Така, „црвениот телефон“ постепено престанал да биде она што јавноста го замислувала – физички телефон на работната маса на претседателот и станал модерен безбеден канал за кризна комуникација.
Симболот, сепак, останал. „Црвениот телефон“ денес е еден од најпрепознатливите симболи на Студената војна: истовремено претставува опасноста од нуклеарна конфронтација и обидот најголемите светски сили да ја спречат преку директен дијалог.
