На 17 јули 1998 година 120 земји во Рим се согласија да создадат нешто што дотогаш не постоело – постојан меѓународен суд што ќе гони поединци, а не држави, за најтешките злосторства. Дваесет и седум години подоцна, Меѓународниот кривичен суд издава налози за апсење против претседателот на Русија и премиерот на Израел, а во март минатата година дури уапси и поранешен претседател на Филипините. Прашањето денес не е дали судот постои, туку дали некој ќе ги спроведе неговите одлуки.

Договор роден од немоќта на 20 тиот век

Идејата за постојан меѓународен кривичен суд не е нова. По Втората светска војна, судењата во Нирнберг и Токио покажаа дека воените злосторства можат да бидат казнети, но само привремено и само од победниците.

Дури со распадот на Југославија и геноцидот во Руанда, во деведесеттите години, меѓународната заедница формираше посебни трибунали за конкретни кризи. Тие искуства ја поттикнаа идејата за создавање постојана институција. Римскиот статут, усвоен на 17 јули 1998 година, ја формализираше таа идеја – суд со надлежност за геноцид, воени злосторства, злосторства против човештвото и, подоцна, злосторството агресија.

Судот почна со работа во 2002 година во Хаг, откако Статутот беше ратификуван од потребниот број држави.

Првите две децении: критики за селективна правда

Во своите први две децении, судот го градеше својот кредибилитет речиси исклучиво преку случаи од Африка – Судан, Демократска Република Конго, Централноафриканската Република, Кенија и Уганда. Критичарите, меѓу кои и правни аналитичари цитирани од „Ал Џезира“, го обвинуваа судот за селективна правда и евроцентричен пристап. Според нив, моќните држави остануваа недопрени, додека африканските лидери беа речиси единствените обвинети.

Обвинението против поранешниот судански претседател Омар ал Башир за геноцид во Дарфур со години остана без судска разрешница. И покрај налогот за апсење, тој патуваше во повеќе земји-членки на Римскиот статут, а ниту една не го уапси.

Пресвртот: Путин, Нетанјаху и Дутерте

Во март 2023 година, судот издаде налог за апсење против рускиот претседател Владимир Путин, обвинет за незаконско депортирање украински деца. Тоа беше прв ваков чекор против актуелен шеф на држава на постојана членка на Советот за безбедност на Обединетите нации.

Во ноември 2024 година следуваше уште поголем пресврт. Судот издаде налози за апсење против израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху и поранешниот министер за одбрана Јоав Галант, поради сомневање за воени злосторства и злосторства против човештвото поврзани со војната во Газа. Тоа беше првпат судот да побара апсење на лидер на западно поддржана демократија.

Во март 2025 година, поранешниот претседател на Филипините, Родриго Дутерте, беше уапсен и предаден на Судот, обвинет за злосторства против човештвото поврзани со неговата антинаркотична кампања. Тоа беше првиот успешен трансфер на поранешен шеф на држава во историјата на институцијата.

Кога налогот не значи и апсење

Сепак, издавањето налог и неговото извршување се две различни работи. Откако беше издаден налогот против него, Путин избегнува да патува во држави што се членки на Римскиот статут. Единствен исклучок беше посетата на Монголија во 2024 година, каде што властите не го уапсија, повикувајќи се на неговиот имунитет како актуелен шеф на држава.

Судот го отфрли тој аргумент и официјално оцени дека Монголија не ја исполнила својата обврска за соработка. Слично постапи и Унгарија. Премиерот Виктор Орбан јавно изјави дека налогот против Нетанјаху е „бесрамен и целосно неприфатлив“ и му гарантираше дека нема да биде уапсен доколку ја посети земјата. Нетанјаху навистина престојуваше во Будимпешта во април 2025 година, без да биде приведен. Франција, пак, во различни периоди заземаше различни позиции во зависност од дипломатскиот контекст, што дополнително ја покажа тенката граница меѓу правото и политиката.

Суд без своја полиција

Клучната слабост на институцијата е структурна. Меѓународниот кривичен суд нема сопствена полициска служба и целосно зависи од соработката на државите-членки за спроведување на налозите за апсење. Соединетите Американски Држави никогаш не го ратификуваа Римскиот статут, а во последните години дел од американските законодавци се залагаат за санкции против Судот и неговите службеници.

Кина и Русија исто така не се дел од системот. Според податоците на Судот, денес Римскиот статут го имаат ратификувано околу 125 држави, мнозинство од земјите во светот, но не и некои од неговите најмоќни актери.

Каде е Македонија во оваа приказна?

Македонија го потпиша и го ратификува Римскиот статут и е држава-членка на Меѓународниот кривичен суд. Тоа значи дека официјално ја признава неговата надлежност и во теорија, е правно обврзана да соработува доколку лице за кое е издаден налог за апсење се најде на нејзина територија. Тоа е истиот правен механизам што во последните години беше ставен на тест во случаите со Монголија и Унгарија.

Дваесет и седум години по усвојувањето на Римскиот статут, Меѓународниот кривичен суд се наоѓа на необична раскрсница. Никогаш немал поголема видливост, налозите за апсење против актуелни и поранешни шефови на држави го потврдуваат тоа, но никогаш и не бил изложен на поголем притисок да покаже дека може подеднакво да гони секого, без оглед на политичката и геополитичката моќ што стои зад нив.