На 16 октомври 1923 година, Волт Дизни и неговиот постар брат Рој во Лос Анџелес го основале студиото „Дизни брадерс картун студио“. Почетокот бил скромен, договор за дистрибуција на серија кратки филмови во кои вистинска актерка се појавувала заедно со анимирани ликови. Повеќе од еден век подоцна, компанијата е една од највлијателните медиумски корпорации во светот.
Првиот договор бил за серијата со девојчето Алиса
Волт Дизни пристигнал во Лос Анџелес со малку пари, по пропаѓањето на неговото прво студио во Канзас Сити. Пресвртница бил договорот со дистрибутерката Маргарет Винклер за серијата „Алисовите комедии“ („Алиса“), во која вистинска девојка се појавувала во свет исполнет со анимирани ликови.
Студиото постепено растело, а поделбата на задачите меѓу браќата станала важен дел од неговото работење: Волт се посветил на креативниот развој, додека Рој се грижел за финансиите и деловната страна. Така започнала приказната за компанијата што подоцна ќе стане синоним за анимација и семејна забава.
Изгубениот зајак го отвори патот за Мики Маус
Во 1928 година, Волт Дизни ги загубил правата врз својот популарен лик, зајакот Освалд, кои останале кај дистрибутерот „Јуниверзал“. Загубата го принудила да почне одново, а од тој неуспех се родил ликот што ќе ја одбележи историјата на студиото.
Мики Маус дебитирал во 1928 година во краткиот филм „Стимбоут Вили“, кој станал познат по синхронизираниот звук. Ликот набрзо прераснал во глобален феномен и еден од најпрепознатливите симболи на популарната култура.
„Снежана“ докажа дека цртаниот филм може да биде голем кинематографски настан
Во Холивуд, идејата за долгометражен анимиран филм на Дизни многумина ја сметале за лудост. Скептиците се сомневале дека публиката ќе помине толку долго време гледајќи цртани ликови на големото платно.
„Снежана и седумте џуџиња“ имала премиера во декември 1937 година и постигнала огромен успех. Филмот покажал дека анимацијата може да понуди целосно кинематографско доживување, а по него следувале класиците „Пинокио“, „Фантазија“, „Бамби“ и „Пепелашка“.
Со овие продукции, студиото ги поместило границите на анимацијата и поставило стандарди што влијаеле врз филмските автори и генерации гледачи.
Од Дизниленд до стриминг-платформата
Во 1955 година во Калифорнија бил отворен Дизниленд, првиот забавен парк на компанијата. Волт Дизни починал во 1966 година, но компанијата продолжила да се шири и да ги проширува своите активности надвор од анимацијата.
Во 21 век „Дизни“ направил неколку големи аквизиции: „Пиксар“ во 2006 година, „Марвел ентертејнмент“ во 2009 година и „Лукасфилм“, компанијата зад „Војна на ѕвездите“, во 2012 година. Во 2019 година ја презел и најголемата деловна единица за филм и телевизија на „21-ви сенчури Фокс“.
Истата година ја лансирал и стриминг-платформата „Дизни плус“, со што директно влегол во глобалната трка за публика на интернет. Така, од студио за анимација, „Дизни“ прераснал во империја што опфаќа филмови, телевизија, стриминг, забавни паркови и производи со лиценцирани ликови.
Генерации во Југославија пораснаа со „Микиев забавник“
Ликовите на Дизни до публиката во поранешна Југославија пристигнувале и преку стриповите. „Микиев забавник“, списание со приказни за Мики Маус, Паја Патак и Шиља, го читале деца низ целата федерација, вклучително и во Македонија.
За многумина, овие стрипови биле меѓу првите средби со американската популарна култура. Ликовите и нивните авантури станале дел од колективната меморија на генерации читатели, многу пред денешната ера на стриминг-платформи и содржини достапни со еден клик.
Дизниевите принцези и стереотипите под критичка лупа
И покрај огромното културно влијание, класиците на студиото со години се предмет на критики. Феминистичките критичарки укажуваат на приказните во кои женските ликови често чекаат да бидат спасени, а бракот се претставува како конечен среќен исход. Други критики се однесуваат на расистичките стереотипи и навредливите претстави на одредени народи во дел од постарите филмови.
„Дизни“ денес на некои од овие наслови на својата платформа прикажува предупредувања дека содржат застарени и навредливи прикази. Во меѓувреме, поновите продукции, меѓу кои „Мулан“ и „Моана“, претставуваат поинакви женски хероини, со поголема самостојност и сопствени цели.
Овие промени не ги отстрануваат сите критики, но покажуваат како се менуваат приказните што големите студија им ги раскажуваат на новите генерации.
Првата верзија на Мики Маус влезе во јавниот домен
На 1 јануари 2024 година, првичната верзија на Мики Маус од краткиот филм „Стимбоут Вили“ влезе во јавниот домен во САД, по истекот на важечкиот рок на авторска заштита. Тоа не значи дека сите подоцнежни верзии на Мики Маус се слободни за употреба: заштитата на поновите верзии и на трговските марки продолжува да важи.
Од малото студио основано во 1923 година до глобалната империја што денес ги поврзува филмот, телевизијата, стрипот и забавните паркови, „Дизни“ не само што го забавуваше светот туку и влијаеше врз тоа како генерации деца ја замислуваат магијата, хероите и среќниот крај.
