Американскиот претседател Доналд Трамп на 22 јуни 2026 година ја продолжи националната вонредна состојба за Западен Балкан, прогласена уште во 2001 година. Одлуката, објавена во Federal Register, не се темели на страв од нов вооружен конфликт, туку на проценката дека корупцијата, поткопувањето на институциите и обидите за избегнување американски санкции продолжуваат да претставуваат закана за надворешната политика и националната безбедност на САД. Македонија е дел од таа рамка.
Вонредната состојба за Западен Балкан првпат ја прогласи претседателот Џорџ Буш на 26 јуни 2001 година, преку Извршната наредба 13219. Поводот беше конкретен: екстремистичко насилство во тогашна Македонија и активности кои го попречуваа спроведувањето на Дејтонскиот договор во Босна и Херцеговина и Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на ОН за Косово. Набрзо потоа, во 2003 година, рамката беше дополнета и со Охридскиот рамковен договор.
Денес таа правна рамка служи за сосема поинаква цел: не за одвраќање од воена ескалација, туку за одржување на механизмот преку кој Вашингтон може брзо да воведува санкции против поединци и структури кои го загрозуваат мирот, демократијата и евроатлантскиот пат на регионот.
Пресвртна точка беше 2021 година, кога администрацијата на Џо Бајден ја потпиша Извршната наредба 14033. Со неа санкциите повеќе не беа резервирани само за актери поврзани со насилство — рамката се прошири и на лица кои ја загрозуваат регионалната стабилност преку корупција, попречување на демократските процеси или непочитување на меѓународните договори.
На 8 јануари 2025 година, непосредно пред да ја презема власта, Трамп ја потпиша Извршната наредба 14140, со која направи дополнителни чекори во рамките на истата вонредна состојба. Причините наведени во документот: обиди за оспорување на суверенитетот и територијалниот интегритет на државите од Западен Балкан, поткопување на поствоените договори и институции, значајна корупција која го еродира владеењето на правото и избегнување американски санкции.
Македонија е именувана и тоа не е случајно
Во документот од Federal Register се наведува дека состојбата во Западен Балкан и натаму претставува „невообичаена и извонредна закана” за националната безбедност и надворешната политика на САД. Македонија е дел од таа проценка уште од самиот почеток — прво преку конфликтот од 2001 година, а потоа и преку Охридскиот рамковен договор кој е вграден во правната основа на вонредната состојба.
Тоа значи дека секој политичар, бизнисмен или структура во Македонија за кои Вашингтон оцени дека ја попречуваат демократската консолидација или евроатлантската интеграција, може да биде санкциониран врз основа на оваа рамка. Претходните години покажаа дека тоа не е само теоретска можност.
Јазикот за „невообичаена и извонредна закана” во документот од 2026 година е речиси идентичен со претходните години. Но фокусот се промени. Американската администрација веќе не се повикува примарно на наследството од конфликтите од деведесеттите: акцентот е ставен на корупцијата, поткопувањето на институциите и предизвиците кон суверенитетот на државите во регионот.
Со други зборови: вонредната состојба не е симбол на балкански хаос, таа е работна алатка на американската надворешна политика, и Трамп, исто како и неговите претходници, одлучи да ја задржи.
