Светскиот ден на ромскиот јазик, 5 ноември, ја отвора дебатата за заштитата на јазичното наследство низ институциите во Европа и во земјава. Додека Советот на Европа во Стразбур организира меѓународна конференција за зачувување и хармонизација на ромскиот јазик, македонските образовни реалности покажуваат јаз меѓу декларативните честитки и училниците. Стандардизацијата бара континуирана настава, акредитирани наставни програми и отворање катедра на универзитетско ниво.
Загребскиот речник од 2008 година го трасираше патот до резолуцијата на УНЕСКО
Иницијативата за официјално одбележување на овој ден започна во Загреб на 5 ноември 2008 година, со промоцијата на првиот ромско-хрватски речник од авторот Вељко Кајтази. Потоа, на меѓународен симпозиум одржан од 3 до 5 ноември 2009 година, ромските интелектуалци и лингвисти упатија барање за глобално признавање на датумот. Хрватскиот сабор во 2012 година едногласно го прифати предлогот за прогласување на национален ден на ромскиот јазик.
Меѓународната институционализација следеше во Париз. На 38. Генерална конференција на УНЕСКО, преку официјалниот документ со ознака 38 C/65 од ноември 2015 година, 5 ноември беше прогласен за Светски ден на ромскиот јазик. Документот наведе дека ромскиот јазик претставува заедничко европско културно наследство чие зачувување бара конкретни мерки против асимилацијата и исчезнувањето на дијалектите.
Стразбур ја започнува седмата меѓународна конференција за заштита на јазикот
Палатата на Европа во Стразбур на 5 ноември 2026 година е домаќин на Седмата меѓународна конференција под наслов „Заштита на ромскиот јазик“. Настанот го организираат Европскиот ромски институт за уметност и култура (ЕРИАЦ) и Советот на Европа, продолжувајќи ја линијата на научни собири одржани во Стразбур во 2024 и Берлин во 2025 година.
Фокусот на европските експерти е насочен кон новата Стратегија на Советот на Европа за инклузија на Ромите и Патниците (2026-2030). Овој документ содржи посебна цел за хармонизација на ромските дијалекти, кодификација на образовните стандарди и воведување редовни часови во основните училишта низ европските земји.
Македонските ветувања застануваат пред вратите на универзитетите
Северна Македонија има историска улога во кодификацијата на ромскиот јазик. Во земјава беа печатени првите значајни граматики и речници, а Општина Шуто Оризари останува единствената единица на локална самоуправа во светот каде што ромскиот јазик има статус на службен јазик покрај македонскиот.
Сепак, на терен недостига системска надградба. Годините наназад поминаа во ветувања за основање посебен институт и отворање катедра за ромски јазик и книжевност на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ при УКИМ во Скопје. Наставата во основните училишта главно се сведува на изборен предмет со хроничен недостиг на лиценциран наставен кадар и современи учебници. Без универзитетска катедра што ќе создава дипломирани наставници и истражувачи, одржливоста на јазикот останува ранлива.
Правото на мајчин јазик е уставно загарантирано, но неговото вистинско остварување зависи од буџетските одлуки на Министерството за образование и наука.
