Од американски грант од 205.000 долари до нови средства за конзервација, Скопскиот аквадукт со години се обновува, но сè уште не е целосно заштитен. Четири постапки за експропријација го одложуваат продолжувањето на работите, додека отпадот и неуредениот пристап остануваат потсетник на институционалната негрижа.
Речиси четири века старите записи го опишуваат како гордост на Скопје, а денес до него сè уште се стигнува по неуреден пат, додека неговата реставрација се движи меѓу обезбедени средства, нови проекти и нерешени имотно-правни прашања. Скопскиот аквадукт, еден од највпечатливите споменици на културното наследство во главниот град, и по пет години од почетокот на конзерваторските работи сè уште чека целосна обнова.
Последните информации од октомври 2026 година покажуваат дека за продолжување на конзервацијата се на располагање околу 30 милиони денари, но работите на дел од објектот не можат да продолжат додека не се завршат четири постапки за експропријација на приватно земјиште.
Тоа практично значи дека парите се обезбедени, но административните процедури и понатаму го одредуваат темпото со кое се спасува културното наследство.
Од 2021 до 2026 година: Конзервација во фази, без конечен рок
Првата фаза од конзервацијата и реставрацијата на Аквадуктот започна во септември 2021 година, кога објектот веќе имаше статус на културно наследство од особено значење.
Следуваа интервенции за стабилизација на столбовите и заштита на неговата конструкција. Во 2023 година се работеше на статичката стабилност на наклонетите столбови и консолидација на почвата под темелите, со цел да се спречи натамошно оштетување.
Во 2024 година беше извршена санација и статичка консолидација на дел од арките меѓу столбовите. Кон крајот на истата година беше најавено и продолжување на конзерваторските активности со финансиска поддршка од САД.
Амбасадорскиот фонд за културно наследство на САД обезбеди грант од 205.000 долари, а проектот предвидуваше интервенции на осум точки од Аквадуктот, под надлежност на Конзерваторскиот центар Скопје.
Но, и покрај повеќегодишните активности, целосната реставрација сè уште не е завршена.
Околу 30 милиони денари, но четири парцели го кочат продолжувањето
На 10 октомври 2026 година, директорката на Управата за заштита на културното наследство, Весела Честоева, информираше дека на располагање се околу 30 милиони денари за продолжување на процесот на заштита на Аквадуктот.
Според неа, досегашните конзерваторски интервенции се реализирале на деловите што се на државно земјиште, додека продолжувањето на работите на останатите делови зависи од експропријацијата на приватните парцели.
Во тек се четири такви постапки, за кои Управата очекуваше да бидат завршени до крајот на декември 2026 година.
Но, ова е уште еден најавен рок, а не гаранција дека до крајот на годината ќе заврши и реставрацијата.
Прашањето не е само колку пари се обезбедени, туку колкав дел од нив навистина ќе биде искористен за конкретни зафати на објектот и кога ќе бидат отстранети административните пречки.
Аквадуктот се реставрира, а околу него повторно се појавува отпад
Додека институциите најавуваат продолжување на конзервацијата, околината на Аквадуктот останува посебен проблем.
Во октомври годинава повторно беа објавени фотографии од отпад во непосредна близина на споменикот. Сликите ја вратија во јавноста долгогодишната дилема зошто еден од најзначајните историски објекти во Скопје не добива континуирана грижа и одржување.
Проблемот не е нов. Во истражување објавено во февруари 2025 година, БИРЦ опиша дека до Аквадуктот се пристапува по земјен пат, без соодветни патокази и информативни табли, покрај расфрлан отпад.
Иако во меѓувреме се спроведувале акции за чистење, повторното појавување на отпад покажува дека повремените интервенции не се доволни без трајно решение за одржување и заштита на просторот.
Така, објект со исклучително културно и туристичко значење продолжува да биде во сенка на проблеми кои не бараат сложени археолошки истражувања, туку редовна комунална грижа и институционална координација.
Историски споменик што сè уште не станал туристичка атракција
Скопскиот аквадукт се наоѓа северно од центарот на Скопје, во близина на Визбегово. Долг е околу 388 метри и денес има 53 столба и 54 главни сводови.
Неговото потекло сè уште е предмет на историски истражувања. Дел од теориите го поврзуваат со византискиот император Јустинијан Први, додека други го датираат во османлискиот период. Затоа, иако често се нарекува Јустинијанов аквадукт, неговото точно време на изградба не е неспорно утврдено.
Она што не е спорно е неговата архитектонска и историска вредност.
Уште во 1669 година, англискиот патописец Едвард Браун го опишал како исклучителна древна градба и гордост на градот.
Повеќе од три и пол века подоцна, Аквадуктот сè уште стои, но потенцијалот да стане уредена и препознатлива туристичка дестинација останува во голема мера неискористен.
Се најавуваат и нови концепти за оживување на просторот, вклучително и негово користење за културни настани, но нема потврда дека е завршено сеопфатното уредување на околината.
Ќе ја дочека ли европската културна 2028 година обновен?
Со приближувањето на 2028 година, кога Скопје ќе ја носи титулата Европска престолнина на културата, состојбата на Аквадуктот добива дополнително значење.
Градот што ќе се претставува пред европската културна јавност располага со споменик кој преживеал векови, земјотреси и историски промени, но сè уште не успеал да обезбеди негово целосно обновување и уредено претставување пред посетителите.
Во изминатите две децении се менуваа градоначалници, министри и влади, се најавуваа стратегии, се обезбедуваа средства и се започнуваа нови фази на реставрација. Сепак, главното прашање останува исто: кога Аквадуктот конечно ќе биде целосно заштитен и достапен како културна знаменитост?
Древните градители успеале да создадат конструкција која опстојала со векови. Современите институции сега имаат задача да покажат дека можат да ја сочуваат и за генерациите што доаѓаат.
