Колумната на Зоран Бојаровски „Кој ја води државата: науката или црквата?“ го поставува вистинското прашање во вистински момент. Но зад судирот меѓу науката и религиозниот авторитет се крие уште еден, можеби подлабок проблем: дали институциите воопшто имаат храброст да ја извршуваат својата работа?

Црквата има право на став. Родителите имаат право на сомнеж. Граѓаните имаат право да бараат одговори за секоја образовна програма што им се нуди на нивните деца. Но Министерството за образование и наука нема право да ја замени стручната расправа со повлекување пред најгласниот притисок.

Кога една институција соопштува дека постапила „по барање на јавноста“, таа е должна да каже која јавност, преку каква постапка и врз основа на какви аргументи.

Колку родители биле консултирани? Кои стручни лица дале мислење? Какви недостатоци биле утврдени во програмата? Кои содржини биле спорни и според кои педагошки, медицински или психолошки критериуми?

Без одговори на овие прашања, „јавноста“ станува алиби зад кое институцијата ја крие сопствената неодговорност.

Гласноста не е исто што и јавен интерес

Во демократско општество секој има право да зборува, но не секој став има еднаква тежина при создавањето јавни политики.

Мислењето на свештеникот за верата има посебна тежина за неговите верници. Мислењето на лекарот за здравствените последици, на психологот за развојот на детето и на педагогот за образовната соодветност мора да има пресудна тежина при обликувањето на наставата.

Тоа не е дискриминација кон религијата. Тоа е основна поделба на општествените улоги.

Државата не бара од педијатрите да толкуваат верски догми. Не треба ниту од верските лица да бара одобрение за наставни содржини што се однесуваат на здравјето, безбедноста и развојот на децата.

Институциите мора да ги слушнат сите, но одлуките мора да ги темелат врз проверливи сознанија. Ако десет гласни луѓе можат да заменат стручна анализа, тогаш не добиваме демократија, туку владеење на притисокот.

Знаењето не е поттик, туку заштита

Противниците на сеопфатното сексуално образование често зборуваат како самото знаење да претставува опасност. Како разговорот за согласност, телесна автономија, препознавање злоупотреба или безбедност на интернет да ги изложува децата на нешто од што инаку би останале заштитени.

Реалноста го покажува спротивното.

Според наодите што УНИЦЕФ ги објави на 26 август 2026 година, едно од десет деца на возраст од 12 до 17 години што користат интернет во Северна Македонија било изложено на сексуална експлоатација и злоупотреба со помош на технологијата во период од една година. Станува збор за околу 12.000 деца.

Истражувањето покажува и дека во 78 проценти од случаите бил вмешан некој кого детето веќе го познавало. Повеќе од половината регистрирани случаи биле поврзани со социјалните мрежи.

Овие податоци целосно ја менуваат природата на расправата. Веќе не разговараме за тоа дали на некого му се допаѓа одредена лекција. Разговараме за тоа дали децата ќе умеат да препознаат манипулација, присила, уцена и злоупотреба и дали ќе знаат кому да се обратат.

Молкот не го прави детето невино. Го прави неинформирано и ранливо.

Незнаењето не го штити од злоупотребувачот. Му ја олеснува работата на злоупотребувачот.

И изборниот предмет е одговорност на државата

Фактот дека предметот е изборен не ја ослободува државата од одговорноста да понуди квалитетна и стручно подготвена програма.

Напротив, изборниот карактер остава простор родителите и учениците да направат избор, додека системот гарантира дека понудената содржина е соодветна на возраста, заснована врз докази и предавана од обучен кадар.

Ако програмата има слабости, тие треба јавно да се посочат и да се поправат. Ако јазикот не е приспособен на возраста, треба да се приспособи. Ако наставниците не се доволно подготвени, треба да се обучат. Ако недостига родителска доверба, таа треба да се гради преку увид во материјалите, отворени средби и стручни објаснувања.

Повлекувањето не е ревизија. Тоа е откажување од обврската да се најде подобро решение.

Секуларноста ја штити и верата

Бојаровски со право потсетува дека одвоеноста на државата и верските заедници не значи замолчување на црквата. Таа значи дека црквата не ја презема улогата на државата.

И Уставниот суд, во одлуката поврзана со верското образование, го нагласил академскиот и неутралниот карактер на јавното државно образование. Овој принцип не е насочен против верниците. Тој обезбедува училиштето да им припаѓа подеднакво на сите деца, без оглед на верата или уверувањето на нивните семејства.

Секуларноста не е непријателство кон религијата. Таа е граница што ги штити и државата и верата од меѓусебна злоупотреба.

Министерството мора да покаже кој одлучува

Затоа Министерството должи повеќе од неодредено повикување на „јавноста“. Должи да ги објави забелешките за програмата, да ги именува стручните тела што ќе ја оценуваат и да утврди јасна постапка за нејзина ревизија.

Во расправата треба да учествуваат педијатри, психолози, педагози, наставници, стручњаци за детска заштита, родители и млади. Верските заедници можат да го изнесат својот став, но тој не може да биде замена за доказите.

Прашањето, оттука, не е дали попот смее да зборува. Секако дека смее.

Прашањето е зошто министерот молчи зад неговиот глас.

Држава што има самодоверба не се плаши од јавна расправа. Таа ги отвора програмите, ги соочува аргументите и донесува одлука што може да ја одбрани со факти.

Држава што се плаши од најгласната реакција не ги штити децата. Таа само се штити себеси од политичка непријатност.

А цената на таа удобност ја плаќаат оние што имаат најмалку моќ да се одбранат.

Децата.