Нанесувате крема за лице, лак за нокти, парфем, козметика… Не знаете дека во него може да се наоѓа синтетички мирис кој влијае на репродуктивното здравје или хемикалија забранета во Европската унија. Во ЕУ постои систем кој тоа го открива и го повлекува. Во Македонија тој систем има конкретна слабост: листата на забранети супстанци не е ажурирана 15 години. По аферата со фалсификуван ботоксот, дали козметиката е следната голема опасност која чека да биде откриена?
Рекордна 2025 година: 100 аларми неделно
Европската комисија на 5 март 2026 година го претстави годишниот извештај за системот за брзо предупредување за опасни нехранителни производи Safety Gate. Бројките се рекордни.
Во 2025 година, 4.671 предупредување биле регистрирани во системот Safety Gate, највисокиот регистриран број откако системот бил воспоставен во 2003 година. Тоа претставува зголемување од 13 отсто во однос на 2024 година и повеќе од двојно во споредба со бројот на пријави во 2022 година. Истовремено, националните власти преземале рекордни 5.794 мерки за заштита на потрошувачите, зголемување од 35 отсто во однос на претходната година. Мерките вклучувале повлекување производи од пазар, блокирање на граници и отстранување понуди од онлајн платформи.
Со поедноставен јазик: просечно скоро 100 аларми неделно, 365 дена во годината.
Козметиката: трета година прва на листата
Козметичките производи се најчесто пријавуваната категорија на опасни производи во Safety Gate трета година по ред, претставувајќи секоја година приближно една третина од сите валидирани аларми.
Во 2025 година, дури 36 отсто од сите пријавени опасни производи се однесувале на козметика, додека на второ место биле играчките со 16 отсто, а потоа електричните уреди со 11 отсто. Ризикот за здравјето поради опасни хемикалии останал водечка причина за аларми, сочинувајќи повеќе од половина од сите пријави, односно 53 отсто, следен од ризик од повреди со 14 отсто и задушување со 9 отсто.
BMHCA и TPO: хемикалиите кои не смеат да бидат во тубата
Бројките добиваат конкретно значење кога се именуваат супстанциите. Речиси 80 отсто од алармите поврзани со козметика се однесувале на присуство на BMHCA, синтетички мирис забранет од март 2022 година, кој може да има штетни ефекти врз репродуктивниот систем и да предизвика иритација на кожата. За прв пат, националните власти пријавиле и случаи на лакови за нокти кои содржат TPO, хемикалија забранета во 2025 година, која исто така претставува ризик за пренаталното здравје и може да предизвика алергиски реакции.
Меѓу честопати детектираните забранети супстанции во козметиката спаѓаат и глукокортикоидите, формалдехидот, изобутилпарабенот и серија тешки метали чии соединенија се забранети според европската регулатива, вклучително олово, жива, арсен, кадмиум, антимон, никел, селен и кобалт.
Овие супстанции не се само технички прекршувања на регулатива. Тие се хемикалии кои влегуваат во телото преку кожата, се апсорбираат со текот на времето и чии ефекти може да не се видливи со години.
Онлајн пазарот: новата влезна точка за опасни производи
Комесарот за заштита на потрошувачите Мајкл Мекграт нагласил дека речиси три четвртини од опасните производи потекнуваат од надвор од Европската унија, при што најголем извор е Кина со 2.006 од вкупните 4.671 пријави. Директорот на европската потрошувачка организација BEUC изјавил дека „играчки со кои деца можат да се задават, козметика која предизвикува осип или полначи кои се запалуваат продолжуваат да навлегуваат во Европа, честопати преку кинески онлајн пазари, без одговорно лице во синџирот на снабдување.”
До крајот на 2025 година, повеќе од 1.200 онлајн пазари се регистрирале во порталот Safety Gate, обврска воведена со Општата регулатива за безбедност на производите. Но регистрацијата и контролата се две различни работи.
Системот eSurveillance за онлајн надзор во 2025 година скенирал над 1,6 милиони веб-страници и открил повеќе од 20.800 производи веќе пријавени во Safety Gate, кои сè уште се нудат онлајн. Тоа значи дека дури и во ЕУ со целата нејзина регулаторна инфраструктура, производите кои треба да бидат повлечени продолжуваат да се продаваат.
Македонија: 15 години без ажурирање, без лаборатории
Ако ситуацијата во ЕУ е загрижувачка, македонскиот контекст добива дополнителна димензија. Листата на забранети супстанции во детските играчки и козметиката во Македонија не е ажурирана 15 години, додека во Европската унија таа редовно се проширува и обновува. Дополнително загрижува фактот дека ниту една лабораторија во земјата нема опрема за испитување на клучни опасни супстанции, како фталатите и борот, хемикалии кои се строго забранети во ЕУ.
Тоа значи дека на македонскиот пазар може слободно да се продаваат увезени козметички производи и играчки кои содржат опасни хемикалии, без реална можност тие да бидат детектирани.
Фталатите се индустриски хемикалии кои се користат за омекнување на пластиката и подобрување на мирисот и текстурата на производите. Научните истражувања покажуваат дека одредени фталати се токсични за репродукцијата, можат да ја нарушат плодноста, да предизвикаат оштетувања кај фетусот и да влијаат врз хормоналниот систем.
Регулативата во Македонија: рамката постои, надзорот заостанува
Законот за козметички производи во Македонија ги уредува условите за безбедност, тестирање на производите и нивниот надзор, додека производството е регулирано со Правилникот за добра производна пракса за козметички производи, кој поставува стандарди скоро идентични на оние за производството на лекови. За разлика од лековите, одговорноста за квалитетот и безбедноста на козметичките производи е исклучиво на производителот кој го пласира производот на пазарот.
Тоа е клучната разлика: одговорноста е на производителот, а не на државниот надзор. Во услови кога лабораториите за контрола не постојат, а листата на забранети супстанции е застарена со 15 години, производителот всушност работи без реален надзор.
Ревизорите утврдиле дека во над 90 отсто од инспекциските предмети недостасуваат потписи и печати, нема архивска заверка и нема документација која ги потврдува податоците дадени од субјектите под надзор. Дополнителен ризик е тоа што дел од фактурите и здравствените сертификати се на странски јазици, што може да доведе до одобрување увоз без целосна проверка на здравствената безбедност.
Онлајн купување: дополнителен ризик без заштита
Поимот „медицинска козметика” не е препознаен од регулаторните тела на ЕУ, ниту во Македонија. Или производот е козметички препарат или треба да биде регистриран како медицински производ. Термините „тестиран на безбедност”, „без штетни хемикалии” и „не е тестиран на животни” се дел од нефер рекламирањето, бидејќи тоа е законски обврзувачко за сите козметички производи.
За потрошувачот кој купува онлајн, практичните совети остануваат единствената реална заштита: проверка на состав и декларација, купување само од проверени извори, внимание на невообичаено ниска цена и нејасни ознаки на амбалажата. Во случај на сомнеж, препораката е производот да не се користи и да се пријави кај надлежните институции.
Прашањето кое останува
Европскиот систем Safety Gate во 2025 година покажал дека надзорот работи: рекорден број аларми значи рекорден број детектирани закани. Но надзорот функционира само ако има лаборатории кои тестираат, листи кои се ажурираат и инспектори кои имаат правна рамка за дејство.
Во Македонија, сите три услови имаат сериозни недостатоци. А козметиката која секое утро завршува на лицата, косата и телото на македонските граѓани продолжува да пристигнува на пазарот без соодветна заштита.
