Седум години се подготвува Законот за климатска акција, електронските услуги сè уште не значат целосно дигитализирани постапки, а институциите немаат воспоставено постојан механизам за координација на зелените и дигиталните реформи. Во меѓувреме, Северна Македонија има на располагање индикативни 750,4 милиони евра преку европскиот Инструмент за реформи и раст, чие користење зависи од исполнувањето конкретни реформски обврски.

Ова е сликата што ја прикажува анализата „Двојна по име, асиметрична по мерка – Зелените и дигиталните реформи во Северна Македонија: асиметрии, јазови, причини и финансиски ризик“, претставена денеска во Скопје од Институтот за демократија „Социетас Цивилис“, во соработка со Фондацијата „Конрад Аденауер“ и Центарот за европски студии „Вилфрид Мартенс“ од Брисел.

Заклучокот е дека државата остварува напредок, но нерамномерно, додека доцнењето на реформите веќе не е само административен проблем. Тоа може да има последици врз пристапот до европските средства, искористувањето на инвестициите и конкурентноста на домашните компании.

Дигитализацијата оди побрзо, зелените реформи заглавуваат

Според Марко Трошановски, претседател на Институтот за демократија, земјата бележи асиметричен напредок, при што дигитализацијата се движи побрзо од дел од зелените реформи.

Како најочигледен пример го посочи Законот за климатска акција, чија подготовка започнала во февруари 2019 година, со поддршка од Европската Унија.

Првично било планирано законот да биде доставен до Собранието во 2021 година, но по повеќе одложувања, дури во 2026 година се наоѓа во собраниска постапка.

„Време е и Собранието да го зголеми надзорот врз реформите што кај нас доцнат“, порача Трошановски.

Тој потсети дека Институтот за демократија иницирал меѓупартиска парламентарна група за следење на Реформската агенда, со цел реформите да не зависат исклучиво од дневнополитичките приоритети.

Доцнењето на климатскиот закон не е само прашање на усогласување со европското законодавство. Тоа влијае и врз воспоставувањето систем за следење и верификација на емисиите и подготовките за воведување цена на јаглеродот.

Овие процеси стануваат особено важни поради европскиот Механизам за јаглеродно прилагодување на границите (CBAM), кој ги менува условите за извоз на одредени производи во ЕУ.

Електронска услуга на хартија: дигитализацијата не завршува со портал

Националната проценка, која опфаќа 11 области, покажува дека најголемиот напредок во зелената транзиција е постигнат во енергетиката и обновливите извори.

Сепак, дополнителното производство на електрична енергија од обновливи извори бара модернизација и дигитализација на електроенергетската мрежа.

Климатските политики, управувањето со отпадот и квалитетот на воздухот остануваат области со ограничена подготвеност.

Кај дигиталната транзиција, пак, највидливи се промените во администрацијата и воведувањето електронски јавни услуги.

Но, како што предупредува авторот на анализата Кире Миловски, постоењето електронска услуга не значи дека целата административна постапка е дигитализирана.

Граѓаните и понатаму можат да се соочат со барања за хартиена документација или со неопходност лично да посетат институција.

Тоа ја отвора суштинската дилема: дали реформскиот напредок се мери со бројот на воведени електронски услуги или со времето и трошоците што навистина ги заштедуваат граѓаните и компаниите?

Европските 750 милиони евра не се безусловна помош

За Северна Македонија, преку Инструментот за реформи и раст на ЕУ, е предвидена индикативна распределба од 750,4 милиони евра за периодот 2024–2027 година.

Но овие пари не се гарантирани независно од реформските резултати.

Исплатите се поврзани со исполнувањето конкретни обврски, а доцнењето може да предизвика одложување, намалување или губење на дел од средствата.

Авторите на анализата, Анамарија Велиновска и Кире Миловски, предупредуваат дека финансискиот ризик е поширок од самите европски трансфери.

Тој се појавува на три нивоа: неисполнување на реформските обврски, недоволно искористување на инвестициите и намалување на конкурентноста на македонските компании.

Тоа, сепак, не значи дека целиот износ од 750,4 милиони евра е непосредно загрозен поради доцнењето на климатскиот закон. Финансиските последици зависат од конкретните реформски чекори и условите поврзани со исплатите.

Анализата идентификува пет повторливи слабости: долготрајно усогласување со европските правила, недостиг од кадар, нејасни надлежности за координација, недоволно вклучување на општините и отсуство на директни финансиски поттикнувања за одредени зелени реформи.

Дигитализацијата чини милиони, енергетските проекти милијарда

Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски на панел-дискусијата истакна дека инвестициите во дигитализацијата се значително помали од вложувањата потребни за големите енергетски проекти.

„Двата државни податочни центри чинат вкупно не повеќе од 40 милиони евра, а Чебрен и Галиште најмалку една милијарда евра“, изјави Андоновски.

Тој призна дека е потребна многу поголема работа за граѓаните и компаниите да ги прифатат дигиталните услуги, оценувајќи дека препораките од анализата можат да се применат.

Државниот секретар во Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини, Горан Јовановски, посочи дека на голем дел од препораките веќе се работи, а некои се реализирани.

Но, токму разликата меѓу планираните активности и нивните мерливи резултати е еден од главните проблеми што ги отвора истражувањето.

Дали зелената и дигиталната транзиција секогаш одат заедно?

Катерина Јакимовска од Центарот за европски студии „Вилфрид Мартенс“ предупреди дека зелената и дигиталната транзиција не се секогаш усогласени.

Дигитализацијата, особено развојот на вештачката интелигенција, бара сè поголеми количини електрична енергија, што создава дополнителен притисок врз енергетските системи.

Според неа, светската потрошувачка на електрична енергија во центрите за податоци би можела да се удвои до 2030 година.

Европската Унија истовремено се обидува да ги намали емисиите на стакленички гасови и да ја задржи конкурентноста во развојот на вештачката интелигенција.

Тоа значи дека новите дигитални инвестиции мора да се планираат заедно со потребите за енергија и климатските цели.

Сандра Кољачкова од Фондацијата „Конрад Аденауер“ посочи дека двојната транзиција е поврзана не само со економскиот развој, туку и со отпорноста, безбедноста и стратешката автономија.

Реформите не се бројат само на хартија

Препораките од анализата се насочени кон побрзо донесување на Законот за климатска акција, посилни кадровски и институционални капацитети и подобра координација меѓу зелените и дигиталните политики.

Се предлага и поцврсто поврзување на одредени зелени реформски чекори со финансиски поттикнувања, како и следење на нивните реални ефекти.

Прашањето е дали државата ќе продолжи да го мери напредокот според бројот на донесени закони, стратегии и електронски услуги или според резултатите што граѓаните и компаниите ги чувствуваат.

Зашто, ако електронската услуга и натаму бара хартиен документ, ако соларните капацитети се развиваат побрзо од електричната мрежа и ако важен климатски закон се подготвува седум години, реформите остануваат недовршени.

А со ограничен рок за користење на европската финансиска поддршка, одложувањето има и своја цена.