Поимот „европско НАТО“ се појавува во стратегиските дебати уште од времето на Шарл де Гол, но долго време се сметаше за далечна и речиси утописка идеја. Денес, според водечки европски политичари, таа станува неопходност. Децении наназад моделот беше едноставен: Соединетите Американски Држави ја обезбедуваат безбедноста, а Европа делумно ги покрива трошоците. Но, тој модел почна да се урива, особено во последните години.
Сега се развива концепт европските членки на НАТО да изградат сопствени одбранбени капацитети за да не зависат целосно од американскиот безбедносен „кишобран“. Тоа не би значело распад на НАТО, туку создавање посилен европски столб во рамки на алијансата.
„Европски столб“ во НАТО
Европскиот центар за политика (EPC) оценува дека „европскиот столб во НАТО веќе не е опција, туку единствен начин Европа да има стабилност и независност од секојдневните промени во американската политика“.
Кризата поврзана со Гренланд беше еден од клучните моменти што ја забрзаа оваа дебата. Во тој контекст се отвори прашањето за зависноста на Европа од САД, особено во безбедносната сфера. Клучниот проект за идниот „европски НАТО“ е иницијативата „ReArm Europe“ или „Подготвеност 2030“, покрената од European Commission во март 2025 година. Целта е мобилизација на околу 800 милијарди евра за одбранбени трошоци до 2030 година.
Планот се базира на: фискална флексибилност за зголемени воени трошоци и фонд SAFE со 150 милијарди евра за заедничка набавка на оружје
Досега 17 држави ја активирале фискалната клаузула, но критичарите предупредуваат на ризик од нерамномерност, демократски дефицит и удар врз социјалните и климатските политики.
Улогата на Франција и Германија
Францускиот претседател Емануел Макрон силно го поддржува европското воено зајакнување. Тој најави поголема улога на Франција во нуклеарното одвраќање и можност за распоредување нуклеарни капацитети во други европски држави. Германија, предводена од канцеларот Фридрих Мерц, исто така го поддржува процесот и значително ги зголемува воените инвестиции.
И покрај амбициите, европската одбранбена индустрија сè уште има сериозни слабости – од ракетни системи до разузнавачки капацитети. Дополнително, европските држави користат над 100 различни видови оружени системи, во споредба со околу 30 во САД. Експерти предупредуваат дека целосна независна европска одбрана би барала огромни инвестиции, а нуклеарен „кишобран“ би чинел стотици милијарди евра.
Според анализи на безбедносни експерти, Европа се наоѓа во процес на трансформација – од целосна зависност кон делумна воена автономија. Сепак, се проценува дека за вистински „европски НАТО“ ќе бидат потребни уште 15 до 20 години, а дури и тогаш Европа би останала зависна од САД во клучни области како нуклеарно одвраќање, разузнавање и стратешка логистика. И покрај тоа, трендот е јасен: Европа постепено ја редефинира својата безбедносна улога во светот.
