Со првите мајски температури, Македонија повторно влегува во период во кој една искра, една запалена депонија, едно фрлено чкорче или едно „контролирано“ палење на стрниште може да се претвори во пожар што ќе голта шуми, воздух, здравје и јавни пари. Пожарот што вчера беше пријавен во Шуто Оризари, каде на депонија се запалила машина за мелење железо, не е изолиран инцидент. Тој е рано предупредување за летото што доаѓа.
Според информациите од Центарот за управување со кризи, пријавата пристигнала преку бројот 112, а на терен интервенирале две противпожарни возила на Бригадата за противпожарна заштита на Град Скопје. Пожарот бил ставен под контрола и немало опасност од ширење, бидејќи плацот бил ограден со ѕидови. Но, суштината не е само во тоа што огнот бил изгаснат. Суштината е што повторно горело на место каде што ризикот одамна е познат: депонија, метален отпад, машини, искри, запаливи материјали и слаб систем на превенција.
Огнот не почнува во јули, туку во мај
Македонија секое лето влегува во истата приказна. Најпрво доаѓаат предупредувањата. Потоа високите температури. Потоа пожарите. Потоа паниката, апелите, хеликоптерите, локалните кризни штабови и барањата за помош. На крајот, кога ќе заврне или кога ќе се намалат температурите, темата исчезнува од јавниот фокус. До следниот мај.
Проблемот е што пожарите кај нас одамна не можат да се третираат како „летна непогода“. Тие се последица на комбинација од климатски промени, запуштена инфраструктура, нерегулирани депонии, човечка негрижа и институционално одложување на решенијата. Јавно достапните информациии покажуваат дека над 90 проценти од пожарите во Македонија се предизвикани од човечка активност, намерно или ненамерно. Тоа значи дека најголемиот дел од пожарите не се судбина. Тие се превентивен неуспех.
Најризичниот период традиционално почнува токму во мај. Во оваа фаза, најчесто први се активираат депониите, индустриските зони и местата каде што има отпад, машини, метал, пластика, гуми и масла. Со растот на температурите во јуни, ризикот се шири кон земјоделските површини и шумите. Јули и август се врвот на сезоната: највисоки температури, најмалку врнежи, дехидрирана вегетација и ветрови што од мал пламен можат да направат пожарен фронт.
Во Македонија, летните температури редовно достигнуваат 35 до 42 степени, особено во Вардарскиот регион, Гевгелија, Демир Капија и Валандово. Кога на тоа ќе се додадат суша, ниска влажност на воздухот и силен ветер, условите за пожар стануваат идеални. Но времето не го фрла чкорчето. Ветерот не пали стрниште. Сушата не создава диви депонии. Тука почнува од човечкиот фактор.
Депониите и шумите се различни жаришта на истиот проблем
Депониите се еден од најопасните делови на оваа приказна. Пожарите таму не се само проблем на пламенот, туку и на воздухот што го дишат луѓето околу нив. Кога горат пластика, гуми, масла, хартија, метален отпад и други материјали, чадот не е само непријатен. Тој е токсичен. Носи фини честички, јаглерод моноксид и други опасни соединенија што најсилно ги погодуваат децата, постарите лица, хронично болните и луѓето со респираторни проблеми.
Пожарите на депонии се и потешки за гаснење од класичните шумски пожари. Материјалот може да гори под површината, тивко и долго, а чадот да се враќа со денови. Примерот со Дрисла во 2022 година покажа колку ваквите пожари можат да бидат опасни, долготрајни и здравствено ризични. Денешниот случај во Шуто Оризари е помал по обем, но силен како проблем: урбаните депонии, рециклажните пунктови и местата за обработка на метален отпад стануваат пожарни точки во градовите.
Шумските пожари, пак, ја отвораат другата голема рана. Јакупица, Сува Гора, Водно, Галичица, Пелистер, Осоговските Планини и пределите покрај автопатите А1 и А3 се дел од ризичната мапа. Некои од овие простори се тешко достапни, некои се блиску до населени места, а некои се национални паркови и природни богатства чија обнова не се мери во месеци, туку во децении.
Пожарите од 2021 година, кога изгореа над 10.000 хектари шума и повеќе општини се соочија со истовремени кризи, покажаа колку е ранлив системот кога огнот се шири на повеќе фронтови. Пожарите од 2017 година кај Скопска Блатија и Сува Гора покажаа дека границата меѓу руралниот и урбаниот простор е критична. Пожарите покрај автопатот А1 во 2019 година потсетија дека патната инфраструктура, возилата, искрите и човечката негрижа се ризик што секојдневно го произведуваме.
Земјоделските пожари се третиот повторлив проблем. Палењето стрништа по жетва, палењето во лозја и овоштарници, како и користењето оган за расчистување пасишта се практики што често се оправдуваат како „традиција“ или „брзо решение“. Но кога таквиот оган ќе излезе од контрола, традицијата станува штета што ја плаќаат сите: пожарникарите, општините, шумите, воздухот и граѓаните.
Решението не почнува со хеликоптер кога шумата веќе гори. Почнува многу порано: со затворање и санација на дивите и нехигиенските депонии, со строги казни за палење отпад и стрништа, со чистење на ризичната вегетација, со противпожарни патишта во шумите, со камери, дронови и системи за рано откривање, со обука на доброволни противпожарни единици и со сериозно финансирање на службите што секое лето се оставаат да работат на работ на капацитетите.
Затоа прашањето не е дали Македонија ќе има пожари ова лето. Прашањето е дали повторно ќе ги чека како изненадување.
Превенцијата е поевтина од гаснењето
Превенцијата не е само работа на институциите. Таа е и прашање на јавна култура. Да не се фрла чкорче од автомобил. Да не се пали отпад „за да се исчисти“. Да не се остава оган по излет. Да се пријави чад, сомнителна активност или пожар преку 112. Да се разбере дека во сушен и ветровит ден, една искра може да биде доволна.
Со мај доаѓа сонцето, но во Македонија премногу често со мај доаѓа и огнот. Ако секое лето повторно броиме изгорени шуми, задушени населби и алармирани пожарникари, тогаш проблемот не е само во климата. Проблемот е во тоа што знаеме што следува, а сепак се однесуваме како да сме изненадени.
Пожарите не се само природна катастрофа. Во Македонија, тие се системски тест. А досега, премногу често, тој тест го паѓаме пред да почне летото.
