На 13 ноември 2026 година човештвото нема да исчезне. Но, токму тој датум пред 66 години бил ставен во насловот на еден од најнеобичните научни трудови објавени во списанието „Сајенс“. Во 1960 година, австриско-американскиот научник и кибернетичар Хајнц фон Ферстер, заедно со неговите студенти Патриша М. Мора и Лоренс В. Амиот, објавиле труд со наслов „Судниот ден: петок, 13 ноември 2026 година“. Во него, користејќи математички модел врз основа на историските податоци за растот на светското население, тие пресметале дека човечката популација до тој датум би можела да достигне практично бесконечна вредност.

Звучи како научна фантастика. Но, токму необичноста на предвидувањето била само еден дел од приказната. Моделот со децении давал изненадувачки прецизни проекции, па трудот не бил само сензација за јавноста – сериозно се дискутирал и во научните кругови.

„Нема да умрат од глад. Ќе бидат згмечени“

Во средината на 20 век, стравот од пренаселеност бил сериозна глобална тема. Се стравувало дека растот на населението ќе доведе до недостиг на храна и ресурси, а со тоа и до економски и геополитички конфликти.

Фон Ферстер и неговите коавтори, сепак, сметале дека луѓето можеби се исклучок од вообичаениот модел на раст на популацијата. Според нивната анализа, човечкото население не само што растело експоненцијално, туку стапката на раст можела дополнително да се забрзува.

За да ја тестираат идејата, тие користеле 24 проценки на светското население што опфаќале период од околу 2.000 години. Според нивната анализа, бројот на луѓето во историјата постојано го надминувал она што би се очекувало според претходните трендови.

Од тука следел и драматичниот заклучок: ако трендот продолжи без промена, бројот на луѓето во 2026 година би се приближил до бесконечност.

Авторите дури напишале дека нивните далечни потомци нема да умрат од глад, туку дека ќе бидат „згмечени до смрт“.

Зошто предвидувањето не било веднаш отфрлено?

Денес ваква прогноза звучи апсурдно. Но, во тоа време математичкиот модел бил сериозна работа. Фон Ферстер и неговите колеги користеле историски податоци и сложени равенки, а нивните проекции извесен период се покажувале неверојатно блиски до реалниот број на жители на планетата.

Од 1960-тите до 1980-тите години, нивната равенка редовно била цитирана во научни трудови и учебници од областа на генетиката, екологијата и демографијата. Трудот дури се појавувал и надвор од академските кругови. Во 1963 година, претставник на хемиската индустрија пред комитет на канадскиот парламент ја користел оваа теорија како аргумент за потребата од пестициди, со образложение дека ќе биде неопходно да се произведува доволно храна за растечкото светско население.

Неколку години подоцна, во еден случај пред Врховниот суд на САД поврзан со абортусот, истата математичка равенка била наведена како аргумент во дебатата за демографскиот раст.

Но, научната заедница не била едногласна. Математичари и демографи жестоко го критикувале трудот, а некои го оцениле моделот како очигледно погрешен. Авторите, пак, стоеле зад своите пресметки.

И тогаш реалноста почнала да ја менува математиката

Клучниот пресврт се случил околу 1993 година. Дотогаш бројот на светското население во голема мера го следел трендот што го опишувал моделот. Но, потоа реалноста почнала да отстапува од математичката крива.

Причината била демографската транзиција: во голем број земји луѓето почнале да имаат сè помалку деца. Стапките на раѓање опаднале, а растот на светското население почнал да забавува.

Денес глобалната стапка на раѓање е помалку од половина од онаа во 1960 година. Наместо населението да продолжи кон бесконечен раст, голем број земји веќе се соочуваат со стареење на населението и со наталитет под нивото потребно за едноставна репродукција.

Со други зборови, човештвото не го следело моделот до неговиот крај. Токму спротивното – демографското однесување се променило толку многу што математичката прогноза престанала да важи.

Значи ли тоа дека „Судниот ден“ бил целосно погрешен?

Не баш.

Најинтересниот дел од приказната е што моделот не бил бесмислен само затоа што конечната прогноза не се остварила. Тој покажал колку драматични можат да бидат последиците кога еден математички тренд ќе се проектира во иднината без да се земат предвид промените во човечкото однесување.

Во 1960 година било релативно разумно да се гледа на растот на населението како на долгорочен тренд. Но, луѓето не се математички константи. Економскиот развој, образованието, урбанизацијата, пристапот до контрацепција, промените во семејните модели и падот на стапките на раѓање целосно ја промениле демографската слика.

Токму затоа денес е тешко да се даде долгорочна демографска прогноза само со продолжување на старата крива.

А што ќе се случи на 13 ноември?

Најверојатно – ништо посебно.

Нема научна основа да се очекува човештвото да исчезне или бројот на луѓето одеднаш да стане бесконечен. Датумот од 13 ноември 2026 година е интересен затоа што покажува колку убедливо една математичка формула може да изгледа кога се применува на иднината – и колку брзо реалниот свет може да го промени текот на приказната.

Фон Ферстер всушност оставил многу поинтересно наследство од едно „предвидување на крајот на светот“. Неговиот труд е пример за тоа како сериозна наука, необичен наслов и малку провокација можат да создадат идеја која ќе преживее со децении.

И можеби најголемата иронија е што токму луѓето, со своето променето однесување, го урнале сценариото што математиката го предвидела.