Ако Земјата беше човек, нејзините „крвни анализи“ би биле сериозно алармантни. Тоа е метафората со која Никлас Кицман, истражувач во Лабораторијата за наука за планетарни граници при Потсдамскиот институт за истражување на влијанието на климатските промени во Германија, го опишува најновиот извештај „Planetary Health Check 2026“.

Повеќе од 60 научници го процениле состојбата на деветте планетарни граници – меѓусебно поврзани природни системи кои ја одржуваат Земјата во услови погодни за живот и цивилизација. Заклучокот е сериозен: седум од девет граници веќе се пробиени.

„Да имате пациент чии крвни резултати изгледаат вака, веднаш би го испратиле на интензивна нега“, вели Кицман.

Тоа не значи дека Земјата е „осудена“. Напротив, научниците нагласуваат дека сè уште постои можност трендовите да се променат. Но, прозорецот за дејствување станува сè потесен.

Кои граници веќе ги пробивме?

Концептот на планетарни граници дефинира девет клучни процеси кои помагаат да се одреди колку е стабилна животната средина на Земјата. Во 2025 година, со надминувањето на границата поврзана со закиселувањето на океаните, бројот на глобално пробиени граници достигна седум.

Тие се: климатските промени; промените во интегритетот на биосферата; промените во слатководните системи; промените во користењето на земјиштето; нарушувањата на биогеохемиските текови, особено азотот и фосфорот; внесувањето нови ентитети во животната средина, како синтетички хемикалии и пластика; закиселувањето на океаните.

Двете граници кои на глобално ниво сè уште се во безбедната зона се оштетувањето на стратосферската озонска обвивка и аеросолните оптоварувања на атмосферата. Но, „безбедна“ не значи дека овие процеси не се проблематични на одредени места. Станува збор за глобална проценка на ризикот.

Климатските промени се веќе во црвената зона

Меѓу најсериозно нарушените системи се климатските промени. Главниот двигател се емисиите на стакленички гасови, особено од согорувањето фосилни горива. Последиците веќе се гледаат низ сè почести и поинтензивни топлотни бранови, екстремни временски услови, топење на глечерите и затоплување на океаните.

Но климатскиот систем не е изолиран. Кога се менува климата, се менуваат и екосистемите, водниот циклус, продуктивноста на земјиштето и условите за опстанок на голем број видови.

Амазон и морското дно под притисок

Извештајот предупредува и на ризиците за Амазонската прашума, која се соочува со комбинација од уништување на шумите, климатски промени и суши. Особено загрижува можноста од приближување до таканаречена пресвртна точка, по која делови од прашумата би можеле да почнат да губат способност да функционираат како денешниот шумски екосистем.

Под морето, пак, проблемите доаѓаат од повеќе страни. Долготрајното уништување на морските екосистеми, меѓу другото и преку длабоководно тралско ловење, се надополнува со новиот интерес за ископување минерали од морското дно.

Тоа отвора дополнително прашање: колку добро ги познаваме екосистемите што би можеле да ги нарушиме пред воопшто да почнеме да ги експлоатираме?

„Вечните хемикалии“ и невидливиот товар

Една од планетарните граници се однесува на таканаречените „нови ентитети“ – супстанции и материјали што ги создава човекот и кои можат да се акумулираат во животната средина. Тука спаѓаат голем број синтетички хемикалии, пестициди, пластика и PFAS, познати како „вечни хемикалии“.

Проблемот е што производството и употребата на нови супстанции продолжуваат со огромно темпо, додека проценката на нивното долгорочно влијание не секогаш може да го следи тој ритам.

Кога азотот и фосфорот стануваат проблем

Човештвото не ја менува само климата. Го менува и хемискиот состав на екосистемите. Прекумерната употреба на азотни и фосфорни ѓубрива може да доведе до нивно истекување во реките, езерата и морињата. Последицата може да биде еутрофикација – прекумерен раст на алги, појава на области со недостиг од кислород и создавање таканаречени „мртви зони“ во кои морскиот живот тешко преживува.

Биосферата губи стабилност

Една од најважните граници се однесува на интегритетот на биосферата – односно состојбата на живиот свет и способноста на екосистемите да функционираат. Губењето на живеалишта, прекумерната експлоатација на природните ресурси, загадувањето, инвазивните видови и климатските промени придонесуваат за драматично намалување на популациите на голем број растенија и животни.

Ова не е само прашање на исчезнување на одделни видови. Екосистемите обезбедуваат опрашување, чиста вода, плодна почва, складирање јаглерод и бројни други функции од кои директно зависат човечките општества.

Сè уште не е предоцна

И покрај алармантните резултати, авторите на извештајот не велат дека Земјата е осудена на пропаст. Напротив, еден од нивните главни заклучоци е дека системите можат да се стабилизираат ако човештвото доволно брзо ги намали притисоците врз природата.

Развојот на обновливите извори на енергија, намалувањето на емисиите, заштитата и обновувањето на екосистемите, поодржливото земјоделство и намалувањето на загадувањето се дел од решенијата кои веќе постојат. Проблемот е темпото.

„Сè уште имаме можност да ја промениме ситуацијата, но во следните неколку години мора да почнеме да ги менуваме трендовите на емисиите и деградацијата на природата. Времето брзо истекува“, предупредува Кицман.

Земјата, се разбира, нема да „отиде на интензивна нега“.

Но метафората е важна затоа што укажува на нешто многу пореално: седум од деветте граници што научниците ги следат веќе се надвор од зоната во која ризикот се смета за безбеден. И што подолго се чека, толку потешко станува да се врати системот назад.