Поднаслов:

Арктикот станува едно од клучните геополитички подрачја на Европа.

Европските лидери неодамна се собраа во Рованиеми, на северот на Финска, на состанок посветен на безбедноста и иднината на Арктикот. Средбата се одржа само еден месец пред Европската Унија да ја претстави ажурираната европска политика за Арктикот – прва ваква промена од 2021 година.

Во меѓувреме, светот драстично се промени.

По руската инвазија врз Украина во 2022 година, соработката во рамките на Арктичкиот совет практично беше замрзната. Форумот претходно им овозможуваше на осумте арктички држави – Русија, САД, Канада, Данска, Финска, Исланд, Норвешка и Шведска – директно да комуницираат и да соработуваат на теми како заштита на животната средина и развојот на регионот.

Во последните години, Русија значително ги засили своите воени, економски и стратешки активности на Арктикот.

На 10 септември беше објавено дека заедничка операција на Обединетото Кралство, САД и Норвешка претходно годинава го попречила дејствувањето на руски бродови кои симулирале распоредување оружје за онеспособување подводни комуникациски кабли во близина на Свалбард.

Русија, исто така, во последните години развива подводна мрежа од кабли, сензори и сонари за следење на движењето на подморници на НАТО во арктичките води. На полуостровот Кола, во близина на норвешката граница, е стационирана руската Северна флота, која има клучна улога во руските нуклеарни сили.

Војна, сателити и „невидливата“ битка на северот

Финскиот премиер Петери Орпо на состанокот во Рованиеми изјави дека Русија е „најзначајната закана“ за европскиот Арктик и повика на конкретна реакција од ЕУ.

Еден од главните проблеми е тоа што Европа сè уште нема доволно капацитети за постојано следење на огромниот и тешко достапен регион.

Сателитските комуникации се послаби на високите географски широчини, а Баренцовото Море е подрачје во кое се регистрираат чести случаи на попречување на GPS-сигналите и таканаречен „spoofing“ – испраќање лажни навигациски податоци со кои се прикрива вистинската позиција на брод или авион.

Тоа создава дополнителен ризик за воздушниот и поморскиот сообраќај.

НАТО веќе инвестира во системи за подобрување на сателитското покривање на Арктикот, меѓу кои се програмата за постојано следење од вселената Alliance Persistent Surveillance from Space и Northlink.

Но, европските земји ќе треба да инвестираат и во повеќе сензори, беспилотни летала и други системи за следење на арктичките води.

Друг приоритет е физичкото присуство.

Обединетото Кралство, кое не е членка на ЕУ, веќе соработува со Норвешка и Исланд, две од клучните европски арктички партнери. Само во Камп Викинг во северна Норвешка се распоредени околу 1.500 британски маринци.

На состанокот во Рованиеми, Орпо предложи ЕУ да финансира европска флота ледокршачи – бродови неопходни за пристап и движење низ делови од Арктикот.

Финска има особено значајна позиција во оваа област: финските компании учествуваат во дизајнирањето на околу 80 отсто од ледокршачите во светот, додека повеќе од 60 отсто се градат во фински бродоградилишта.

Арктикот не е само безбедност – туку и суровини

Воената безбедност е еден од главните мотиви за засиленото европско присуство на северот. Но, интересот за Арктикот е многу поширок.

Климатските промени го менуваат регионот. Топењето на морскиот мраз постепено отвора можности за поморски сообраќај низ арктичките води, особено во услови кога традиционалните транспортни рути се соочуваат со нови ризици, како оние во Црвеното Море.

Кинески и јужнокорејски бродови веќе изведоа летни преминувања по арктичките маршрути.

Истовремено, северот на Европа располага со огромни количества критични суровини – железо, бакар, кобалт, никел и ретки земјени елементи.

Тоа станува особено важно за ЕУ, која има цел до 2030 година најмалку 10 отсто од своите потреби за стратешки суровини да ги обезбедува од сопствено производство.

Шведска и Финска затоа стануваат важни за европската стратегија за намалување на зависноста од надворешни снабдувачи.

Иронијата е што токму во истото подрачје Европа се обидува да балансира меѓу стратешките интереси и климатската политика. На 21 септември ЕУ потврди дека останува против ново ископување на нафта и гас на Арктикот.

Зошто Европа го гледа Гренланд како стратешки важен

Во оваа слика се вклопува и Гренланд, автономна територија на Данска богата со природни ресурси.

Европската комисија веќе обезбеди пакет од 200 милиони евра за 2026 и 2027 година за чиста енергија и ископување критични суровини во Гренланд.

При посетата на островот во септември, претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен рече дека средствата треба да создадат „нови можности“, со очекување во иднина да следуваат дополнителни инвестиции во проекти поврзани со природните ресурси.

Во исто време, Гренланд станува предмет на засилен интерес и од САД, што дополнително ја зголемува неговата стратешка важност.

Така, зад дебатата за Арктикот денес се наоѓаат многу повеќе од снегот и мразот.

Станува збор за воено присуство, сателити и подморници, критични минерали, енергија, нови транспортни коридори и контрола врз инфраструктурата.

Арктикот постепено се претвора во простор во кој се среќаваат европската безбедност, глобалната трговија и борбата за ресурсите што ќе ја движат економијата во следните децении.