Европа повторно се соочува со силен ценовен притисок врз енергентите. Најновите податоци на Евростат покажуваат дека цените на горивата и мазивата за индивидуален транспорт во Европската Унија во јули биле за 16,9 отсто повисоки во споредба со истиот месец минатата година. Поскапувањето повторно го отвора прашањето колку долго европските домаќинства и компании ќе можат да го апсорбираат повисокиот трошок за енергија без тој да се прелее во инфлацијата и цените на производите и услугите.
Иако јулскиот годишен раст е понизок од 20,7 отсто во мај, тој претставува забрзување во однос на јуни, кога растот изнесуваше 13,7 отсто. Тоа покажува дека по краткото олеснување во јуни, ценовниот притисок на европскиот пазар повторно се засилува.
Поскапувањето не е ограничено на неколку земји. Во 25 од 27 земји членки на ЕУ горивата во јули биле поскапи отколку една година претходно. Најголем годишен раст е регистриран во Романија, 24,2 отсто, а потоа следуваат Германија и Литванија со по 22,9 отсто, Бугарија со 22,2 отсто, Холандија со 22 отсто и Финска со 20,5 отсто.
Во Унгарија е регистрирано минимално намалување од 0,1 отсто, додека во Шведска и Ирска растот бил значително помал, од 1,2 и 3,2 отсто. На Малта цените останале непроменети поради регулираниот ценовен режим.
Месечната динамика дополнително покажува колку е нестабилен пазарот. Во јули, во однос на јуни, дизелот во ЕУ поскапел за 4,3 отсто, а бензинот за 4,7 отсто. Кај дизелот, раст на месечно ниво е регистриран во 17 земји членки. Најголемо зголемување имало во Полска, 13,4 отсто, пред Германија со 12,7 и Грција со 12,1 отсто.
Кај бензинот, Полска повторно била на врвот со месечен раст од 17,2 отсто, а по неа следуваат Германија со 11 и Шпанија со 7,1 отсто. Зад актуелните цени стои сложена комбинација од фактори. Покрај движењето на цената на суровата нафта, врз крајната цена влијаат рафинерискиот капацитет, достапноста на готовите нафтени производи, резервите, транспортните трошоци и геополитичките ризици.
Токму тука се појавува и европскиот парадокс: цената на суровата нафта не мора секогаш да се движи во иста насока со цената на бензинот и дизелот. Ограничената понуда на рафинирани производи и намалениот рафинериски капацитет можат да ги одржат високите цени на горивата дури и кога суровата нафта поевтинува.
Дизелот е особено важен за европската економија бидејќи не е само гориво за автомобилите. Тој се користи во товарниот транспорт, земјоделството, градежништвото и индустријата. Затоа неговото поскапување може брзо да се пренесе врз цените на стоките и услугите. Поскап транспорт значи повисоки трошоци за компаниите, а дел од нив на крајот се префрлаат врз потрошувачите.
Енергетскиот удар има и директен и индиректен ефект врз инфлацијата. Домаќинствата плаќаат повеќе за гориво, додека компаниите се соочуваат со повисоки трошоци за производство, транспорт и дистрибуција. Така, енергетското поскапување може да се прошири низ целата економија, дури и таму каде што енергијата не е главниот производствен трошок.
Европскиот пазар веќе неколку месеци покажува значителна нестабилност. Во април годишниот раст на цените на горивата и мазивата за личен транспорт изнесувал 20,8 отсто, во мај 20,7 отсто, а во јуни паднал на 13,7 отсто. Јулското повторно забрзување покажува дека ценовниот притисок не е надминат. Сепак, високите цени не значат автоматски и физички недостиг од гориво. Европската комисија претходно укажа дека снабдувањето со нафта во ЕУ засега не е непосредно загрозено и дека побарувачката може да се покрива преку комерцијалните резерви и алтернативни извори на глобалниот пазар. Но, продолжените нарушувања на меѓународните пазари можат дополнително да го затегнат снабдувањето и да ги зголемат цените.
Проблемот за Европа е што енергетската сметка не завршува на бензинската пумпа. Повисоките цени на горивата се одразуваат врз транспортот, производството, земјоделството и трговијата, а преку нив и врз крајните цени. Истовремено, високите цени на енергијата ги принудуваат домаќинствата да ја намалуваат потрошувачката и да бараат начини за заштеда.
Европа во исто време се обидува да ја забрза транзицијата кон обновливи извори на енергија. Но нафтата и гасот сè уште имаат значајна улога во транспортот, индустријата и дел од системите за греење, што значи дека континентот останува изложен на глобалните енергетски и геополитички потреси. Најголемиот ризик за европската економија затоа не е само високата цена на енергијата, туку нејзината непредвидливост. Компаниите потешко ги планираат производството и инвестициите, домаќинствата се соочуваат со поголеми трошоци, а централните банки мора да внимаваат енергетскиот шок повторно да не ја забрза инфлацијата.
Европската економија може да се приспособи на повисоки цени, но продолжената нестабилност остава многу подлабоки последици. Ако енергетскиот притисок продолжи, бензинот и дизелот би можеле да станат само првата карика во нов синџир на поскапувања што ќе ги почувствуваат и производителите и потрошувачите.
