Исланд на референдум го одби повторното отворање на преговорите за членство во Европската Унија, откако 52,8 отсто од гласачите се изјаснија против. Одлуката отвора пошироко прашање за иднината на политиката на проширување на ЕУ и за тоа дали Унијата и натаму е доволно привлечна дури и за богати и стабилни европски демократии.
Исланд е специфичен случај меѓу земјите што се стремат кон членство. За разлика од државите кандидати кои мора да спроведат големи институционални и политички реформи, оваа нордиска земја е богата, стабилна демократија и веќе во голема мера ги применува европските правила. Во претходниот процес на пристапување биле отворени 27 од вкупно 35 преговарачки поглавја, од кои 11 биле привремено затворени. Дополнително, Исланд преку Европскиот економски простор и Шенгенскиот простор веќе е длабоко интегриран во европскиот пазар и слободното движење.
Затоа, дел од аналитичарите сметаат дека резултатот од референдумот не треба да се толкува како пошироко отфрлање на ЕУ, туку како проценка на Исланѓаните дека целосното членство не би им донело доволно дополнителни придобивки. За владата на премиерката Криструн Фростадотир, повторното отворање на преговорите беше едно од важните политички прашања. Членството се разгледуваше како начин за зајакнување на економската и безбедносната позиција на земјата, особено во период на економски притисоци и зголемена геополитичка чувствителност на Арктикот.
Инфлацијата во Исланд во еден период достигна 10,2 отсто, додека каматните стапки се искачија до 9,25 отсто. Дополнителна неизвесност носи и променетата безбедносна состојба во северниот дел на Европа и зголемените тензии околу Гренланд. Сепак, гласачите не го поддржаа враќањето на земјата на преговарачката маса. Оваа одлука има сосема поинакво значење за земјите како Украина и Молдавија. За нив членството во ЕУ не е само економско прашање, туку и прашање на национална безбедност и геополитичка ориентација.
Украина, по руската инвазија, значително го забрза европскиот пат, додека Молдавија се соочува со силни руски притисоци и обиди за политичко влијание. Двете земји кандидатскиот статус го добија во 2022 година, а преговорите за членство официјално ги отворија во 2024 година. Членството за нив би значело пристап до единствениот европски пазар, но и можност за користење значителни европски средства за модернизација, инфраструктура и обнова, особено во случајот на Украина.
На Западен Балкан, пак, Црна Гора и Албанија во моментов се најдалеку во процесот. Црна Гора преговара со Брисел од 2012 година, ги има отворено сите 33 поглавја, а 18 се привремено затворени. Албанија го забрза процесот во последните години и исто така бележи значителен напредок. Србија, Македонија и Босна и Херцеговина имаат многу поспор европски пат. Србија преговара повеќе од една деценија, а процесот е оптоварен со прашањата поврзани со односите со Косово, демократските стандарди и блиските врски со Русија.
Македонија, пак, сè уште се соочува со политички и билатерални пречки поврзани со процесот на пристапување, додека Босна и Херцеговина мора да спроведе низа институционални реформи и дополнително да го зајакне владеењето на правото.
За овие земји членството има потенцијално големо економско и политичко значење, од пристап до пазар од околу 450 милиони жители, преку поголеми инвестиции и европски фондови, до поголема политичка стабилност и безбедност.
Најкомплицирани случаи остануваат Грузија и Турција. Грузија доби кандидатски статус во 2023 година, но процесот е сериозно забавен поради загриженоста на Брисел за демократското назадување и политичкиот курс на властите. Турција е кандидат од 1999 година, а преговорите ги започна во 2005 година, но тие со години се практично замрзнати.
За Европската Унија, проширувањето денес има многу пошироко значење од економското поврзување. По руската инвазија врз Украина, безбедноста и геополитиката станаа уште поважни. Брисел сака земјите од своето соседство да ги поврзе посилно со европските политички и безбедносни структури и да го ограничи просторот за влијание на Русија и Кина. Западен Балкан во тој контекст има особено значење поради географската положба и фактот дека регионот е речиси целосно опкружен со земји членки на ЕУ.
А што значи тогаш исландското „не“?
Резултатот тешко може да се толкува како директно отфрлање на Европа. Исланд веќе е силно поврзан со европската економија и институции, а неговите граѓани очигледно не процениле дека целосното политичко членство ќе им донесе доволно дополнителни придобивки.
Но резултатот сепак испраќа важна порака до Брисел: ако дури и богата, стабилна и веќе длабоко интегрирана европска демократија не го гледа членството како неопходен следен чекор, Европската Унија ќе мора уште поубедливо да покаже што конкретно добиваат земјите со членството.
За Украина, Молдавија и земјите од Западен Балкан, меѓутоа, тежината на европската интеграција е поинаква. За нив членството не е само прашање на економски придобивки, туку и на реформи, институционална стабилност, безбедност и долгорочно геополитичко позиционирање.
