На 24 јули 1900 година, во Монтгомери, Алабама, е родена Зелда Сејр Фицџералд, романсиерка, сликарка и припадничка на високото американско општество, чиј живот и брак со писателот Ф. Скот Фицџералд трајно ја обликувале сликата за „ерата на џезот“ во американската култура. Нејзиниот с лик подоцна послужил како инспирација за неколку негови најпознати книжевни хероини, меѓу кои и Дејзи Бјукенан од романот „Големиот Гетсби“. Денес се навршуваат точно 126 години од нејзиното раѓање.

Најмладата ќерка на јужњачки судија

Зелда била најмладото од шесте деца во семејството на Ентони Сејр, судија на Врховниот суд на Алабама, и на мајка позната по својата убавина во локалните општествени кругови. Уште од детството покажувала талент за танц, а во последната година од средното образование добила литературна награда за расказот „Ледениот брег“ – дело што, интересно, дури 95 години подоцна, во 2013 година, било објавено и во списанието The New Yorker.

Идниот сопруг, Ф. Скот Фицџералд, го запознала во 1918 година, кога тој бил млад воен офицер стациониран во нејзиниот роден град. Нивната врска била страсна, но и бурна. Зелда ја раскинала свршувачката во јуни 1919 година, откако неговиот прв роман бил одбиен од издавачите и тој останал без изгледи за финансиска сигурност.

Скот се вратил во родниот Сент Пол, во Минесота, го преработил ракописот, го преименувал во „Оваа страна на рајот“ и го продал на издавачката куќа Charles Scribner’s Sons. Откако романот бил прифатен, повторно ја побарал Зелда за сопруга. Се венчале во април 1920 година во катедралата „Свети Патрик“ во Њујорк.

Музата што станала соавтор без потпис

Набргу по венчавката, двојката станала симбол на новата, ослободена генерација млади Американци во дваесеттите години на минатиот век – живот што Скот подоцна литературно ќе го преточи во дела како „Убавата и проколнатата“ и „Големиот Гетсби“.

Подоцнежните истражувања покажале дека Фицџералд честопати црпел инспирација директно од животот, дневниците и писмата на својата сопруга. Дел од нејзините реченици речиси непроменети се појавиле во неговите романи и раскази.

Двојката повремено заеднички пишувала есеи и раскази, но тие речиси секогаш биле објавувани само под неговото име, бидејќи текстовите потпишани од веќе афирмираниот писател носеле значително повисок хонорар. Паралелно, Зелда ја градела и својата кариера како сликарка, работејќи со акварел, масло, перо и јаглен, но нејзиниот творечки придонес долго останал во сенката на славата на нејзиниот сопруг.

Единствениот роман и растечкиот судир

Во 1932 година, Зелда го завршила својот единствен роман, „Спаси ми го валцерот“ – автобиографско дело инспирирано од сопствениот брак.

Неговото објавување предизвикало сериозен конфликт меѓу сопружниците, бидејќи Скот сметал дека таа користи материјал што тој веќе го обработил или планирал да го искористи во сопствените дела. Денес оваа епизода често се наведува како пример за нерамноправниот однос меѓу двајцата автори и за начинот на кој творештвото на Зелда било потиснато.

Во истиот период, нејзината здравствена состојба почнала сериозно да се влошува. Подоцна ѝ била дијагностицирана шизофренија, поради што голем дел од последната деценија од животот поминала во психијатриски установи, меѓу кои и болницата „Хајленд“ во Ешвил, Северна Каролина.

Трагичен крај

На 10 март 1948 година, во болницата „Хајленд“ избувнал пожар додека Зелда чекала терапија со електрошокови на горниот кат од зградата. Во пожарот загинале девет лица, меѓу кои и таа. Имала само 47 години.

Куќата во Монтгомери, во која некогаш живееле Зелда и Скот, денес е претворена во Музеј на Ф. Скот и Зелда Фицџералд. Нејзините слики, долго занемарувани, по нејзината смрт биле изложувани на повеќе изложби во САД и Европа. Во 1992 година, Зелда Фицџералд била примена во Домот на славните на жените на Алабама.

Зелда Фицџералд го дели датумот на раѓање, иако не и годината ,со уште две значајни личности од светската култура: американската авијатичарка Амелија Ерхарт и францускиот писател Александар Дима, автор на романите „Грофот Монте Кристо“ и „Тројцата мускетари“.

Наследство надвор од туѓата сенка

Во последните децении интересот за животот и творештвото на Зелда Фицџералд постојано расте. Биографии, романи, театарски претстави и телевизиски адаптации посветени на нејзиниот живот придонесуваат за ново читање на нејзината улога – не само како инспирација и „муза“ на Ф. Скот Фицџералд, туку и како самостојна уметница со препознатлив творечки глас, кој со децении останувал во сенката на неговата слава.