Со митингот на плоштадот Славија во Белград, Студентската листа ја заврши кампањата за вонредните парламентарни избори во Србија, закажани за недела, 25 октомври. Од полноќ е во сила 48-часовниот изборен молк, а последните анкети даваат различна слика за трката меѓу листата „Студентска листа – Студентите победуваат“ и коалицијата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, предводена од Српската напредна партија (СНС).

Устав во раце и „Марш на Дрина“

Митингот под мотото „Победата повикува“ започна во 18:30 часот со интонирање на српската химна „Боже правде“, по што собраните го скандираа „Пумпај“, слоганот на студентското движење. Во деновите пред собирот, колони студенти и граѓани пешачеа кон Белград од различни делови на земјата од Заечар, Нови Сад, Ваљево и Шабац. Вечерта пред митингот беа пречекани пред Ректоратот.

Според организаторите, на плоштадот Славија и во околните улици се собрале околу 150.000 луѓе. Независниот Архив на јавни собири, кој ги проценува бројноста на големите собири, до утрото немаше објавено сопствена процена.

На бината настапија десет кандидати од Студентската листа, секој со примерок од Уставот на Србија в раце. Првиот кандидат на листата, лекарот Илија Срдановиќ, кој пешачеше со групата од Нови Сад, зборуваше за одговорноста што ја носи пратеничкиот мандат. Поранешниот гувернер на Народната банка Дејан Шошкиќ ја претстави економската програма, професорката по архитектура Марија Маруна зборуваше за инфраструктурата и урбанизмот, еколошкиот активист Златко Кокановиќ за животната средина, а Југослав Ристиќ за работничките права.

Меѓу темите беа и правосудството, образованието, здравството, земјоделството, медиумите и Косово. Пораката од бината беше дека во недела граѓаните не избираат само меѓу 18 изборни листи, туку меѓу две визии за државата.

На крајот, кандидатите заедно слегоа меѓу присутните додека се слушаше „Марш на Дрина“. Собирот заврши околу 19:40 часот со оро околу фонтаната. Истиот ден, листата „Обединета Србија“ го одржа својот предизборен собир во Халата на спортовите во Нов Белград.

Што покажуваат анкетите?

Резултатите значително се разликуваат во зависност од агенцијата, периодот на спроведување и нарачателот на истражувањето.

Последната анкета на агенцијата „Ипсос“, спроведена од 20 до 22 октомври, ѝ дава 47,4 отсто од гласовите на листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, наспроти 40 отсто за Студентската листа. Над изборниот праг од три отсто би била и листата на Ивица Дачиќ, со 3,2 отсто. Според истражувањето, очекуваната излезност е 64,7 отсто. „Ипсос“ наведува дека истражувањето е нарачано од листата на Вучиќ, што е важен контекст при читањето на резултатите.

Поинаква слика дава истражувањето на Новата српска политичка мисла (НСПМ), спроведено телефонски од 25 септември до 5 октомври на примерок од 1.050 испитаници. Во него, Студентската листа има поддршка од 44,5 отсто, а „Обединета Србија“ од 42,7 отсто. Сите други листи, вклучително и Социјалистичката партија, „Европска Србија“ на Мариника Тепиќ и Здравко Понош и „Автентична десница“ на Милош Јовановиќ, остануваат под цензусот. Значителен дел од испитаниците — 18,3 отсто — сè уште биле неопределени.

Истото истражување покажува и поделени ставови за студентското движење: 48,1 отсто од испитаниците сметаат дека тоа е израз на незадоволството од домашната власт, додека 26,8 отсто го гледаат како акција на странски служби.

Во истражување спроведено во средината на септември, агенцијата „Фактор плус“ измерила 48,6 отсто поддршка за листата на Вучиќ и 37,1 отсто за студентите. Директорот на агенцијата, Владимир Пајиќ, тогаш оценил дека висока излезност е единственото нешто што може со сигурност да се очекува.

Истражувањето на организацијата ЦРТА и Универзитетот Стенфорд од јуни, пак, ѝ измерило 44,9 отсто поддршка на Студентската листа, наспроти 35,7 отсто за СНС. Европскиот агрегатор „ПолитПро“, кој ги обединува резултатите од повеќе анкети, на 22 октомври ја бележел СНС со 45 отсто, а Студентската листа со 42,5 отсто. Неговата проекција за распределбата на мандатите им доделувала 120 места на СНС и 113 на студентите во парламентот со 250 пратеници. Социјалистите би можеле да бидат важни за формирањето мнозинство од 126 пратеници.

Излезноста е една од клучните фактори

Аналитичарите ја издвојуваат излезноста како еден од факторите што би можеле значително да влијаат врз конечниот резултат. Дејан Бурсаќ, виш научен соработник во Институтот за филозофија и општествена теорија во Белград, оценува дека бројот на гласачи може да влијае и врз помалите листи што се близу до изборниот праг. Со зголемувањето на излезноста расте и бројот на гласови потребни за освојување три отсто од гласовите.

Во анализа објавена оваа недела, Европскиот совет за надворешни односи (ЕЦФР) оценува дека анкетите во Србија се несигурни, но дека студентското движење претставува најсериозен предизвик за Вучиќ во неговите 14 години на власт. Според анализата, движењето ја потиснало традиционалната опозиција во предизборната трка.

Независната набљудувачка мисија ЦРТА во средата објави прелиминарен извештај во кој наведува 116 инциденти со физичко насилство или вербални закани од почетокот на кампањата. Организацијата изразува сомневање дека седум од 18-те изборни листи се лажни или сателитски, а укажува и на спорната точност на избирачкиот список.

Според ЦРТА, телевизиите со национална покриеност ѝ посветиле на опозицијата двојно помалку време отколку на власта, при што известувањето за опозицијата било негативно во речиси секоја втора секунда од анализираното време. Организацијата предупредува и дека околу 22.000 гласачи во дијаспората практично нема да можат да гласаат поради неотворени избирачки места. За изборниот ден ЦРТА најави ангажирање 2.500 набљудувачи на 500 избирачки места.

Од падот на настрешницата до предвремените избори

Изборите се одржуваат пред истекот на редовниот мандат, во период на продолжена политичка криза. На 27 септември, по девет години на функцијата, Вучиќ се повлече од претседателската позиција и сега е кандидат за премиер. Со тоа беше исполнето едно од главните барања на студентското движење.

Движењето се прошири по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, трагедија во која загинаа 16 луѓе. Протестите што следуваа прераснаа во пошироко движење против корупцијата и за политичка одговорност.

Избирачките места во Србија во недела ќе бидат отворени од 7 до 20 часот. Во услови на различни анкетни резултати, значителен број неопределени гласачи и предупредувања за неправилности во кампањата, конечната слика ќе зависи од одлуките на гласачите и од тоа колку од нив ќе излезат на избори.