Што би се случило кога луѓето не би биле само корисници на просторот во кој поминуваат време, туку би добиле можност активно да учествуваат во неговото обликување? Од ова прашање тргнува „Кедариум“ — проект за партиципативен графички дизајн што го реализирал графичкиот дизајнер Филип Цветков во Основното општинско училиште „Љубен Лапе“ во Скопје, во текот на учебната 2025/2026 година.

Наместо дизајнот да остане процес што се одвива исклучиво зад бирото на професионалецот, „Кедариум“ го поставува како можност за заедничко размислување, учество и создавање. Во фокусот е училишниот атриум простор што може да биде многу повеќе од место низ кое учениците минуваат секојдневно: место за средба, размена на идеи и чувство на припадност кон заедницата.

Проектот го осмислил и го фасилитирал Филип Цветков, а ко-фасилитаторка била Александра Пешевска Митановска. „Кедариум“ е дел од магистерската теза на Цветков, која ја одбранил со почест на Институтот за европски дизајн (IED) во Милано.

Дизајнот како алатка за заедничка промена

Вообичаено, графичкиот дизајн го поврзуваме со плакати, логоа, публикации и визуелни идентитети. Но, партиципативниот пристап отвора поинаква можност: дизајнот да стане процес во кој луѓето што го користат одреден простор имаат можност да придонесат во неговото обликување.

За Цветков, токму оваа промена на перспективата е една од најважните лекции од проектот. Графичкиот дизајн може да функционира како социјална инфраструктура — средство преку кое луѓето се поврзуваат, учествуваат и создаваат заеднички визуелен јазик.

Тоа значи дека дизајнот не мора да биде исклучиво експертска услуга што се нарачува и добива како готов производ. Тој може да стане креативна практика во која заедницата активно учествува, ги препознава сопствените потреби и придонесува кон промените во својата непосредна околина.

Ваквиот пристап е особено значаен во училиштата и јавните простори, каде што секојдневно се среќаваат луѓе со различни искуства, потреби и идеи. Кога тие добиваат можност да учествуваат во процесот, просторот може да стане и израз на нивната заедничка работа.

Од едно училиште до прирачник за други иницијативи

Една од најважните придобивки на „Кедариум“ е што искуството не завршува со реализацијата на проектот во училиштето. Од процесот произлегува и прирачникот How to Co-design With the Community („Како заеднички да дизајнираме со заедницата“), наменет за сите што сакаат да организираат слични иницијативи.

Прирачникот ги обединува методите, искуствата и научените лекции од „Кедариум“, заедно со претходното истражување на Цветков, и ги претвора во структура што може да се примени и во други контексти. Тоа може да бидат училишта, маалски заедници, културни институции или јавни простори во кои постои потреба луѓето поактивно да се вклучат во создавањето промени.

Целта не е сите иницијативи да изгледаат исто, туку да се понуди пристап што може да се приспособи на различните околности и потреби. Секоја заедница има свои специфики, а прирачникот е замислен како поддршка за процес во кој локалните учесници имаат активна улога.

Со тоа, искуството од еден училишен простор станува почетна точка за нови идеи и иницијативи. Наместо знаењето да остане затворено во магистерска теза или во документацијата на еден проект, тоа се споделува за да може да се испробува, менува и надградува.

Отворен водич што расте со секоја нова примена

Цветков го замислува прирачникот како жив и отворен ресурс. Неговата вредност не е само во методите што ги содржи, туку и во можноста тие да бидат применети во различни средини и да се збогатуваат со нови искуства.

Секоја нова иницијатива може да донесе поинакви прашања, решенија и сознанија. Затоа, водичот не е замислен како строго упатство со еден правилен начин на работа, туку како рамка што им помага на луѓето да започнат процес, да ги вклучат членовите на заедницата и да развиваат решенија што одговараат на нивниот контекст.

Ова е особено важно во време кога сè повеќе се зборува за активирање на заедниците, колективна работа и можноста луѓето заеднички да влијаат врз условите во кои живеат. Но, покрај разговорот за учеството, потребни се и конкретни алатки што ќе им помогнат на луѓето да преминат од идеја кон практика.

Токму тука е значењето на прирачникот: тој нуди можност искуството од „Кедариум“ да послужи како инспирација и практична основа за нови иницијативи.

Малите промени можат да отворат поголеми можности

„Кедариум“ покажува како едно конкретно место може да стане почеток на поширок разговор за тоа кој има право да го обликува просторот и како заедниците можат да учествуваат во процесите што ги засегаат.

Наместо луѓето да бидат само публика или корисници на веќе создадена средина, партиципативниот дизајн им отвора простор да бидат активни учесници во нејзиното менување. Притоа, важен е и самиот процес: можноста да се споделуваат идеи, да се соработува и да се создаде нешто што има заедничко значење.

За Цветков, „Кедариум“ е приказна за тоа како еден училишен атриум може да стане простор за средба, учество и заедничко создавање. Но, идејата не завршува во училиштето „Љубен Лапе“. Преку прирачникот, искуството добива можност да продолжи во други средини и да инспирира луѓе што сакаат да преземат иницијатива во сопствената заедница.

Бидејќи понекогаш промената започнува со нешто едноставно: да им се даде на луѓето можност да учествуваат во создавањето на просторот што им припаѓа и во кој секојдневно живеат.