Наодите на државните ревизори отвораат прашање што оди подалеку од финансиското работење: колку е подготвена институцијата задолжена за дигиталната иднина на Македонија да ја предводи трансформацијата на јавната администрација?

Македонија со години зборува за дигитална држава, електронски услуги, поврзани институции и администрација без хартија. Но, додека од граѓаните се очекува сè повеќе услуги да користат електронски, ревизијата на Министерството за дигитална трансформација открива дека институцијата задолжена за модернизација на државата во 2024 година имала сериозни проблеми со сопствената финансиска евиденција, имотот и внатрешната контрола.

Парадоксот е уште поголем ако се погледнат деталите. Министерството што треба да ги поврзе државните регистри и да воведе современи информациски системи не располагало со целосни податоци за сопствениот имот. Во евиденцијата имало 16 деловни објекти заведени со вредност од само еден денар, додека за други објекти вредни милиони не постоела документација од која ревизорите би можеле да утврдат за што точно станува збор.

И ова не е единствениот проблем.

Дигитална иднина со неуредена евиденција

Според наодите што ги објави порталот „Пари“, Државниот завод за ревизија не можел да потврди дека финансиските извештаи на Министерството за 2024 година реално ја прикажуваат неговата финансиска состојба.

Ревизорите се воздржале од изразување мислење за финансиските извештаи бидејќи не можеле да обезбедат доволно соодветни ревизорски докази.

Зад оваа формулација стои сериозен институционален проблем.

Во финансиските книги биле евидентирани градежни објекти во вредност од 140 милиони денари, приближно 2,3 милиони евра, но не била доставена документација од која може да се утврди на кои објекти се однесува сумата.

Дополнително, дел од имотот не бил целосно попишан, недостигале инвентарни броеви, а недвижности немале проценета вредност.

Прашањето што се наметнува е едноставно: ако една институција нема целосна и веродостојна евиденција за сопствените средства, како ќе воспоставува интегрирани системи за податоците и имотот на целата држава?

Шест одделенија без ниту еден вработен

Сепак, можеби најзагрижувачкиот наод не се однесува на парите, туку на луѓето што треба да ја спроведуваат дигиталната трансформација.

Според ревизијата, 43 проценти од систематизираните работни места не биле пополнети. Четири од десет сектори немале раководители, а во шест одделенија немало ниту еден вработен.

Во исто време, Македонија се соочува со потребата да ги дигитализира административните постапки, да ја подобри размената на податоци меѓу институциите и да обезбеди поедноставни јавни услуги.

Дигитализацијата, меѓутоа, не се сведува само на купување софтвер, отворање портали и набавка на компјутери. Таа бара луѓе што ќе ги развиваат системите, ќе ги одржуваат, ќе ја гарантираат безбедноста на податоците и ќе ја контролираат нивната употреба.

Ако речиси половина од предвидените работни места се празни, се отвора прашањето кој ја носи оперативната тежина на реформите и дали институцијата има доволен капацитет за задачите што ѝ се доверени.

Нема кој да ги контролира трошоците?

Посебно внимание заслужува податокот дека во целата 2024 година во Министерството не била спроведена ниту една внатрешна ревизија.

Одделението за внатрешна ревизија располагало со само еден вработен, советник на обука.

Тоа значи дека институцијата која треба да управува со сложени дигитални проекти немала целосно функционален сопствен механизам за внатрешна ревизорска контрола во периодот опфатен со извештајот.

Истовремено, ревизорите утврдиле дека фактури за стоки и услуги од 2023 година, во износ од 11,28 милиони денари, биле евидентирани дури во 2024 година. Дополнителни 6,28 милиони денари обврски од 2023 и 2024 година биле заведени во 2025 година.

Практично, финансиските книги не давале навремена и целосна слика за обврските на институцијата.

За граѓаните ваквите сметководствени неправилности можеби изгледаат далечни. Но, нивните последици не се само административни. Кога институцијата нема точен преглед на обврските, се зголемува ризикот од погрешно финансиско планирање и дополнителни трошоци за буџетот.

Софтвер, хардвер и милиони без јасна слика

Ревизијата утврдила и погрешно евидентирање на компјутерска опрема и ИТ-услуги. Нематеријалните средства биле прикажани за 4,37 милиони денари повеќе, бидејќи во нив биле вклучени хардвер и услуги што не требало да се евидентираат на тој начин.

Дополнително, за набавки на стоки и услуги биле исплатени 2,73 милиони денари без спроведена постапка за јавна набавка, според конечниот ревизорски наод.

Ваквите слабости добиваат особена тежина кога станува збор за ресор што треба да ја предводи технолошката модернизација.

ИТ-проектите често подразбираат сложени договори, одржување на системи, лиценци и услуги за кои контролата на трошоците и прецизната документација се неопходни.

Доколку самата институција има тешкотии со основното финансиско евидентирање, логично се поставува прашањето колку успешно може да обезбеди контрола врз многу посложени дигитални инвестиции.

Не е доволно државата да има електронски услуги, ако администрацијата остане иста

Наодите на ревизорите се однесуваат на 2024 година, период во кој се спроведувала институционална реорганизација и се формирало Министерството за дигитална трансформација. Дел од слабостите се поврзани со нерасчистените обврски и имотната евиденција на поранешното Министерство за информатичко општество и администрација.

Овој контекст е важен, но не го менува суштинското прашање.

Дигиталната трансформација не е само технолошки процес, туку и реформа на начинот на кој функционираат институциите. Нејзината цел е побрза администрација, поголема транспарентност, помалку бирократија и подобра контрола врз јавните ресурси.

Токму затоа ревизорските наоди имаат пошироко значење од обичен извештај за финансиското работење.

Тие ја откриваат разликата меѓу амбициите за модерна дигитална држава и административните капацитети што треба да ги реализираат тие амбиции.

Дали слабостите утврдени за 2024 година во меѓувреме се отстранети, колку од празните работни места се пополнети и дали е воспоставена функционална внатрешна ревизија, се прашања за кои е потребен актуелен одговор од Министерството.

Зашто дигиталната трансформација не започнува со нов портал или мобилна апликација. Таа започнува со институции што точно знаат со што располагаат, колку должат, како ги трошат јавните пари и кој е одговорен за резултатите.

А токму во тие основи, според ревизијата за 2024 година, Министерството задолжено за дигиталната иднина на државата покажало сериозни слабости.