Светскиот ден на учителите се одбележува секој 5 октомври од 1994 година, на годишнината од усвојувањето на Препораката на Меѓународната организација на трудот (МОТ) и УНЕСКО за статусот на наставниците од 1966 година. Оваа година Препораката одбележува 60 години. Недостигот од наставници е светски проблем, но во Македонија тој има поинаков облик: во просек има вишок наставници, а истовремено недостига кадар за предавање математика и физика.

Светот бара 44 милиони наставници до 2030 година

Според извештајот на УНЕСКО, на светот до 2030 година ќе му бидат потребни 44 милиони нови наставници за да се остварат Целите за одржлив развој. Најпогодена е субсахарска Африка, каде што се потребни околу 15 милиони нови наставници.

Проблемот не е само во тоа што нема доволно млади луѓе кои влегуваат во професијата. Стапката на напуштање на професијата кај наставниците во основното образование речиси се удвоила – од 4,62 отсто во 2015 на 9,06 отсто во 2022 година, а многумина ја напуштаат професијата уште во првите пет години од работата. Дополнителното годишно финансирање потребно само за платите на наставниците во основното и средното образование до 2030 година, УНЕСКО го проценува на 120 милијарди долари.

Македонија: еден наставник на 11,4 ученици

Сликата во Македонија е речиси обратна. Министерката за образование Весна Јаневска во Собранието во мај изјави дека за околу 20 години бројот на ученици се намалил за 28 отсто, додека бројот на наставници во истиот период се зголемил за 46 отсто.

Резултатот е бројка што звучи добро на хартија. Националниот просек паднал од 18 на 11,4 ученици по наставник, што според министерката значи вишок од околу 13 отсто во однос на препорачаниот просек од 15 ученици.

Цената ја плаќаат општините. Јаневска рече дека во огромен број општини од 90 до 100 отсто од блок-дотациите одат само за плати на наставниците. За поправка на покриви, набавка на столчиња или опремување лаборатории останува малку или ништо.

Празни подрачни училишта и 26 училишта пред затворање

Годинава во 147 подрачни училишта нема запишано ниту еден ученик. Две третини од сите училишни објекти во земјата се подрачни училишта, а во нив учат само 12 отсто од учениците. Во учебната 2026/2027 година се запишани околу 14.500 првачиња, а МОН очекува 26 рурални училишта без првачиња природно да престанат со работа. Во дел од нив досега учеле меѓу пет и осум ученици. Бројот на паралелките е намален за околу 300.

Во Дебар, според министерката, има 60 наставници повеќе од потребното според утврдените стандарди.

Вишок на хартија, недостиг во училницата

Просекот крие голема дупка. Новата Стратегија за образование 2026–2032 како слабост го наведува недостигот од наставници по одредени предмети, конкретно по математика, природни науки и информатика.

Независниот синдикат за образование и наука уште пред неколку години предупредуваше дека недостигаат наставници по физика, математика, хемија, информатика и странски јазици, а на социјалните мрежи се ширеа апели до студентите да се пријават. Од Синдикатот тогаш велеа дека младите ја избегнуваат професијата затоа што бараат сигурност, пристојна плата и независност.

Недостиг има и во градовите. Јаневска рече дека во дел од скопските општини, меѓу кои и Аеродром, нема доволно кадар и се очекуваат нови вработувања.

Што значи оптимизацијата за наставниците

Според министерката, намалувањето на паралелките засега не значи отпуштање на наставници вработени на неопределено време, а комбинираните паралелки ќе останат таму каде што нема реална алтернатива. Пратеничката Арбана Пашоли од коалицијата Европски фронт изрази загриженост дека дел од наставниот кадар сепак ќе остане без работа.

Оптимизацијата, според Јаневска, се спроведува заедно со Светската банка и УНИЦЕФ, а за вработувањата во училиштата одлучуваат општините.