Глобалната битка за технолошка доминација добива нова димензија. По ретките метали и критичните минерали, во центарот на вниманието на светските сили се најде хелиумот – гас без кој е тешко да се замисли современото производство на микрочипови, напредна електроника и медицинска опрема. САД го прогласија за критичен стратешки материјал, Кина воведе привремена забрана за извоз, а Русија ја засили контролата врз меѓународната трговија. Прашањето веќе не е само кој располага со природните резерви, туку кој ќе има сигурен пристап до ресурсот од кој зависат технологиите на иднината.

Американската администрација направи значаен потег во обезбедувањето на ресурсите за својата технолошка индустрија. Министерот за енергетика Крис Рајт на 23 октомври официјално го означи хелиумот како критичен материјал, повикувајќи се на неговата незаменлива улога во производството на полупроводници и ризиците во глобалните синџири на снабдување.

Одлуката е дел од пошироката стратегија на администрацијата на Доналд Трамп за намалување на зависноста од странски добавувачи и зајакнување на домашната индустрија.

Иако САД се најголемиот светски производител на хелиум, Вашингтон смета дека постојните капацитети не се доволна гаранција за стабилно снабдување во услови на зголемена меѓународна конкуренција.

Зошто светските сили се борат за гас што најчесто го поврзуваме со балони?

Хелиумот има исклучителни физички својства што го прават неопходен во повеќе високотехнолошки индустрии.

Во производството на полупроводници, тој се користи за прецизна контрола на температурите, ладење и создавање контролирани услови при изработката на микрочипови. Во одредени процеси практично не постои соодветна замена.

Токму затоа неговото значење дополнително расте со експанзијата на вештачката интелигенција, центри за обработка на податоци и напредни електронски уреди.

Хелиумот има важна примена и во медицината, особено во системите за магнетна резонанца, каде што течниот хелиум се користи за ладење на суперспроводливите магнети.

За разлика од многу други индустриски гасови, хелиумот не може едноставно да се произведува во потребните количества. Најголем дел од комерцијалното производство потекнува од подземни наоѓалишта, често поврзани со природен гас.

Тоа го прави стратешки чувствителен ресурс, особено кога побарувачката расте побрзо од можностите за проширување на производството.

Кина го ограничува извозот, Русија воведува построги правила

Додека Вашингтон се обидува да ја зајакне домашната индустриска независност, Пекинг презеде мерки за заштита на сопствените потреби.

Кина на 10 јули 2026 година воведе привремена забрана за извоз на хелиум, објаснувајќи дека приоритет е обезбедувањето стабилно снабдување на домашната индустрија.

Оваа одлука е особено значајна затоа што Кина и самата е голем увозник на хелиум, а истовремено се обидува да ја развие сопствената индустрија за полупроводници и напредни технологии.

Русија, пак, во април ги заостри правилата за извоз на хелиум, со дополнителни дозволи за испораки надвор од Евроазиската економска унија, според објавените информации за руските трговски мерки.

Иако мерките на трите држави се различни, тие укажуваат на заедничка тенденција: владите сè повеќе настојуваат да ги обезбедат критичните суровини за своите индустрии.

Американците произведуваат најмногу, но стравуваат од недостиг

Според податоците на Американскиот геолошки завод за 2025 година, САД произведуваат приближно 81 милион кубни метри хелиум годишно, пред Катар со 63 милиони и Русија со 18 милиони кубни метри.

Вкупното светско производство се проценува на околу 190 милиони кубни метри.

Но, големото производство не значи и целосна независност од меѓународниот пазар. Ограничените капацитети за преработка, сложеното складирање и долгите процедури за развој на нови капацитети создаваат дополнителни ризици.

Особена загриженост предизвикуваат и нарушувањата во снабдувањето од Персискиот Залив, регион во кој Катар има значајна улога во глобалната понуда.

Може ли недостигот на хелиум да ја поскапи технологијата?

Потенцијалните последици не се ограничени само на производителите на гас.

Ако недостигот стане подолготраен, производителите на микрочипови би можеле да се соочат со повисоки трошоци, проблеми со испораките и дополнителен притисок врз производствените капацитети.

Тоа би можело индиректно да се одрази и врз цените на електронските уреди, индустриската опрема и одредени медицински технологии.

Сепак, ваквиот исход не е неизбежен. Ефектот ќе зависи од времетраењето на ограничувањата, можностите за алтернативно снабдување и способноста на индустријата поефикасно да го користи и рециклира хелиумот.

Од нафтата до микрочиповите – се менува картата на глобалната моќ

Во изминатите децении енергетската безбедност главно се поврзуваше со нафта, природен гас и електрична енергија. Денес во центарот на геоекономските интереси сè повеќе влегуваат материјалите што ја овозможуваат дигиталната индустрија.

Хелиумот е пример како ресурс со релативно мал пазар може да има огромно значење за стратешки важни производствени процеси.

Новата конкуренција меѓу Вашингтон, Пекинг и Москва покажува дека технолошката моќ не зависи само од тоа кој располага со најнапредните фабрики и најмоќните чипови, туку и од тоа кој може непречено да ги обезбеди материјалите потребни за нивното производство.

Во таа пресметка, дури и еден невидлив гас станува важен дел од глобалната економска и технолошка безбедност.