Европа се соочува со ризик од нов бран поскапувања на основните прехранбени производи, а првите предупредувања доаѓаат од Полска, еден од најголемите производители и извозници на храна во Европската Унија. Економистите прогнозираат дека во 2027 година цените на храната повторно ќе почнат забрзано да растат. За македонските граѓани, кои веќе издвојуваат значителен дел од семејните приходи за храна, ова отвора ново прашање – колку долго домашниот пазар ќе може да ги издржи надворешните ценовни притисоци?

Додека потрошувачите се надеваат на стабилизација на цените, од европските пазари пристигнуваат предупредувања дека најголемиот удар допрва би можел да следува.

Полските економисти посочуваат дека комбинацијата од скапи енергенси, повисоки трошоци за земјоделско производство и послаби приноси создава услови за нов раст на цените на основните производи.

Меѓу производите што се особено изложени на ризик се шеќерот, млекото, путерот и овошјето, а поскапувањата би можеле да се прошират и на други категории храна.

Храната може да поскапи за повеќе од пет проценти

Според проценките на аналитичарите од полската банка ПКO БП, периодот на намалување на цените на храната би можел да заврши уште во последниот квартал од 2026 година.

Нивните прогнози покажуваат дека инфлацијата кај храната во Полска на крајот од годинава би можела да изнесува нешто повеќе од два процента, додека до средината на 2027 година би можела да надмине пет проценти.

Уште понеповолно сценарио разгледуваат економистите од „Кредит Агрикол“, кои проценуваат дека растот на цените на храната и безалкохолните пијалаци во втората половина на 2027 година би можел да се приближи до седум проценти.

businessinsider.com.pl

Тоа не значи дека сите производи ќе поскапат подеднакво, но укажува дека периодот на релативно пониски цени може да заврши.

Од скапото гориво до поскапиот леб – како се создава новиот ценовен бран?

Причината за очекуваните поскапувања не се само лошите временски услови и намаленото земјоделско производство.

Голем дел од притисокот доаѓа од енергенсите.

Природниот гас е важен фактор во производството на азотни ѓубрива, а нивното поскапување ги зголемува трошоците на земјоделците. Истовремено, поскапото гориво влијае врз работата на земјоделската механизација, транспортот, преработката и складирањето на храната.

Економистот Јакуб Олипра од „Кредит Агрикол“ објаснува дека ефектите од ваквите трошоци не се чувствуваат веднаш.

Земјоделците прво набавуваат поскапи ѓубрива и гориво, потоа произведуваат по повисока цена, а дури по неколку месеци трошоците се пренесуваат врз малопродажните цени.

Токму затоа, предупредуваат аналитичарите, потрошувачите можат да се соочат со поскапувања и во период кога цените на енергенсите веќе почнале да се стабилизираат.

Полска предупредува, но колку е изложена Македонија?

За македонската економија, ваквите движења се важни затоа што домашниот пазар е поврзан со европските и регионалните синџири за снабдување со прехранбени производи, суровини и енергенси.

Доколку поскапувањето во Европа се прошири и на меѓународните пазари, тоа би можело да влијае врз увозните цени, а потоа и врз производствените трошоци на домашните компании.

Особено чувствителни се производите што зависат од увозни суровини, сточна храна, енергија и транспорт.

Сепак, полските прогнози не можат директно да се пресликаат врз Македонија. Конечните цени на домашниот пазар ќе зависат од повеќе фактори, меѓу кои се домашното земјоделско производство, увозните договори, конкуренцијата, трговските маржи и движењето на енергенсите.

Нов предизвик за семејните буџети

За граѓаните, проблемот не е само дали инфлацијата ќе биде два, пет или седум проценти, туку колку пари им остануваат откако ќе ги платат храната, сметките и останатите основни животни трошоци.

Дури и кога инфлацијата се намалува, тоа не значи дека цените се враќаат на претходното ниво. Во најголем број случаи, производите продолжуваат да поскапуваат, само со побавно темпо.

За домаќинствата со пониски приходи, дополнителните поскапувања на основните прехранбени производи имаат особено силен ефект, бидејќи храната зафаќа поголем дел од нивниот месечен буџет.

Тоа ја отвора и дилемата дали растот на платите ќе може да го следи евентуалниот нов раст на трошоците за живот.

Ќе се повтори ли ценовниот шок од 2022 година?

Полските економисти засега не очекуваат повторување на екстремната ситуација од 2022 година, кога истовремено се совпаднаа последиците од пандемијата, енергетската криза и војната во Украина.

Сепак, предупредуваат дека сегашниот притисок врз трошоците е доволно силен за повторно да ја забрза инфлацијата кај храната.

Дополнителен ризик претставуваат климатските промени и можните неповолни временски услови, кои можат да ги намалат приносите и да ја ограничат понудата на земјоделски производи.

За Македонија, предупредувањето од Полска треба да биде сигнал за внимателно следење на европските пазари. Дали новиот бран ќе стигне до домашните продавници и со каков интензитет, ќе зависи од движењето на цените во наредните месеци.

Едно е сигурно: евентуалното ново поскапување на храната би претставувало дополнителен товар за семејните буџети, во услови кога куповната моќ останува едно од најважните економски прашања за граѓаните.