Идејата за заеднички европски борбен авион од новата генерација претрпе сериозен удар откако Франција и Германија се откажаа од заедничкиот проект FCAS. Со тоа повторно се отвора прашањето дали европските држави можат да обединат ресурси, технологии и финансиски средства за развој на сложени одбранбени системи или континентот ќе продолжи со повеќе конкурентни проекти.
Проектот FCAS, односно Future Combat Air System, беше започнат во 2018 година, но од самиот почеток беше проследен со несогласувања меѓу партнерите. Во јуни францускиот претседател Емануел Макрон и германскиот канцелар Фридрих Мерц го откажаа заедничкиот проект.
Несогласувања меѓу Dassault и Airbus
Клучниот проблем бил спорот меѓу францускиот производител Dassault Aviation и германскиот одбранбен сектор на Airbus околу раководењето со програмата. Дополнителен проблем претставувале и различните потреби на двете земји. Франција сакала помал борбен авион кој би можел да слетува на носачи на авиони, додека Германија нема носачи на авиони.
Соработката дополнително се распадна со прекинот на партнерството меѓу францускиот производител на мотори Safran и германската компанија MTU Aero Engines. Франција сега е подготвена сама да го продолжи развојот на својот борбен авион, додека Германија се соочува со избор меѓу развој на сопствен проект или приклучување кон конкурентната европска програма GCAP.
Британија, Италија и Јапонија веќе имаат свој проект
GCAP, односно Global Combat Air Programme, го развиваат Велика Британија, Италија и Јапонија. Во рамките на програмата се развива борбен авион „Темпест“, а трите земји веќе формираа заедничка компанија за реализација на проектот и поделба на работата.
Можното приклучување на Германија би било значајно и финансиски и индустриски, но би можело да создаде нови несогласувања околу поделбата на работата и лидерството во проектот.
Трката за борбени авиони од шестата генерација
Големите воени сили во светот веќе работат на борбени авиони од шестата генерација, кои треба да комбинираат напредни радари, стелт-технологија, вештачка интелигенција и беспилотни летала. Покрај европскиот „Темпест“, САД го развиваат и својот F-47.
Една од главните идеи е борбените авиони со човечки екипаж да дејствуваат заедно со беспилотни летала, кои би можеле да влегуваат во најопасните зони и да извршуваат дел од мисиите. Клучното прашање за воените планери е дали борбените авиони со пилот ќе останат неопходни и во следната деценија. Во одбранбената индустрија засега преовладува ставот дека пилотите ќе останат дел од системот, но ќе бидат поддржани од автономни и далечински управувани летала.
Европа ризикува да има три различни борбени авиони
Најголемата опасност за европската одбранбена индустрија е фрагментацијата. Доколку Германија започне сопствен проект, Европа би можела да заврши со три конкурентни програми, францускиот авион, британско-италијанско-јапонскиот GCAP и потенцијален германски проект. Експерти од индустријата предупредуваат дека тоа би било економски тешко одржливо. За ваквите проекти да бидат исплатливи, потребни се стотици произведени авиони и голем број нарачки.
Како пример се наведува дека индустриски успешен проект би требало да достигне производство од околу 600 авиони, бројка што е многу поголема од потребите на која било европска држава поединечно.
Франција повторно оди по свој пат
Францускиот Dassault е решен да продолжи со развојот на новиот борбен авион. Извршниот директор на компанијата, Ерик Трапје, изјави дека авионот може да биде развиен самостојно или со нови партнери, со цел прототипот да полета до 2031 година. Сценариото потсетува на европските поделби од 1980-тите, кога повеќе земји првично се обидуваа заеднички да развијат борбен авион од четвртата генерација.
Франција тогаш се повлече од заедничката програма поради несогласувања околу поделбата на работата и карактеристиките на авионот. Dassault потоа самостојно го разви Rafale, додека другите европски партнери продолжија со програмата Eurofighter Typhoon.
Германија пред тешка одлука
За Германија, приклучувањето кон GCAP во моментов се наметнува како една од најреалните опции. Италијанскиот производител Leonardo веќе порача дека Германија би била значаен партнер, особено поради нејзината финансиска и индустриска моќ.
Сличен став има и Rolls-Royce, кој го развива моторот за „Темпест“, додека Airbus Defence and Space бара значителна улога во секој проект во кој би учествувал. Но, евентуалното приклучување на Германија би барало нови преговори за поделба на работата, технологијата и одговорностите.
Европа повторно се соочува со истата дилема
Пропаѓањето на FCAS ја враќа во центарот дилемата на која со години предупредуваат европските стратези: дали земјите ќе успеат да ги обединат своите одбранбени капацитети или ќе продолжат со паралелни национални и регионални проекти. Постоењето на два или, во најлошото сценарио, три европски борбени авиони би значело поделба на инвестициите, технологијата и потенцијалните купувачи.
Токму оваа фрагментација би можела да ја ослаби европската позиција на глобалниот пазар на воена технологија, во момент кога САД и другите големи сили вложуваат огромни средства во развојот на новата генерација борбени системи.
